Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
34
mühasirəyə aldılar. Sentyabrın 4-dən 5-ə keçən gecə şəhərə hücum
başlandı. Döyüşün gedişində 4 minədək qubalılar da üsyançılara qoşuldu.
Hacı Məhəmmədin dediyi kimi, “şəhər əhalisi üsyançılara hər şeydə kömək
edirdilər: qadınlar çörək, divar və hörmə çəpərlərin kəsilməsi üçün balta
verir, şəhərlilər silahları doldurur və hətta özləri atırdılar”. (84) Bununla belə
üsyançılar qalanı almağa müvəffəq olmadılar. Sentyabr ayında yeni hücum
cəhdi də uğursuz oldu.
Üsyan o dərəcədə ciddi xarakter almışdı ki, Qafqaz üzrə baş komandan
Q.V.Rozen general Fezenin Şamil ilə vuruşan hərbi hissələrinin Dağıstandan
Qubaya hərəkət etməsini əmr etdi. Üsyançılara qarşı təkcə çar qoşunları yox,
həm də Şirvan bəylərinin, Kürə və Qazıqumuq xanlarının süvari dəstələri də
cəlb edilmişdi. (85)
Qubanın mühasirədə olan qarnizonunun yardımına gələn bölmələr
üsyanı yatıra bildi. Qiyamçılar Qubadan geri çəkilməli oldular. Lakin, bundan
sonra da Quba əyalətinin bir neçə dağ mahalları çar hökumətinə müqavimət
göstərməkdə davam edərək vergilərin ödənilməsindən boyun qaçırırdı. Baş
komandan general Qolovin 1838-ci ildə Qafqazda olan vəziyyət haqqında
məruzəsində belə məlumat verirdi: “Bu il Quba əyalətində baş verən qiyam-
dan sonra Qubanın yalnız ətraflarında sakitlik bərpa edilmişdir, onun yuxarı
mahalları açıq-aşkar tabe olmurlar”. (86)
1838-ci ildə çar qoşunları tərəfindən dağ mahallarına iki hərbi ekspe-
disiya təşkil etdilər. İyun ayında Əcəxur kəndi yaxınlığında qiyamçıların silahlı
dəstələri ilə atışma baş verdi. Üsyançılar məğlubiyyətə uğrayaraq Rusiyaya
sədaqət andı içdilər və xəzinəyə vergi ödəməyə boyun oldular. Lakin onların
böyük hissəsi Rutullu Ağabəyin başçılığı ilə dağlara çəkildi. (87)
Beləliklə, Quba üsyanı amansızlıqla yatırıldı, Hacı Məhəmməd və
üsyanın bir sıra başqa rəhbərləri həbs edilərək edamolundu, Yarəli isə dağlara
qaçdı. Hökumət üsyanın digər fəal iştirakçılarını da qəddarlıqla cəzalandırdı.
Lakin, bu əyalət və onun “narahat və etibarsız” əhalisi ilə nə isə etmək
vacib idi. Belə ki, Quba üsyanı ilə eyni zamanda və sonrakı illərdə də bir
neçə digər kəndli üsyanları baş vermişdi. 1838-ci ildə Şəki əyalətində də belə
üsyanlar baş qaldırmışdı. Beləliklə, Qafqaz məmləkətinin idarəçiliyi üçün ko-
mendant üsulunun tamamilə yararsız olduğu fikri artıq gündəmə gəlirdi.
Hələ 1827 – 1831-ci illərdə Qafqaz üzrə komandan qraf Paskeviç ko-
mendant idarəçiliyi üsulunun ləğv edilməsinin zəruriliyini qeyd edirdi. Bu
sistem, müstəmləkə hakimiyyətinin açıq-aşkar forması olmaqla, nəinki yerli
əhalidə nifrət və qıcıqlanma yaradırdı, həm də Rusiya dövlətinin iqtisadi
maraqlarına böyük zərər vururdu. Belə ki, məmləkətin idarə edilməsinə və
onun əhalisinin itaətdə saxlanılmasına xeyli xərc tələb olunurdu, müxtəlif
vergilər və töycülər şəklində olan gəlirlərin çox hissəsi isə komendantların və
digər administrasiya nümayəndələrinin cibinə çökürdü. (88)