Azərbaycan əyalətlərindən fərqli olaraq, Quba əyalətində əhəmiyyətli

dərəcədə çoxala bilmədilər. Bunun səbəbi bir sıra amillərlə, o cümlədən

əyalətin əhalisinin sıxlığı və bilavasitə “müsəlman” əhalisinin özünün etnik

baxımdan rəngarəngliyi ilə izah olunurdu.

Yeni əldə edilmiş Cənubi Qafqaz ərazilərinin, o cümlədən Quba

xanlığının, əhalisinin vəziyyətinin öyrənilməsi, demək olar ki, bu diyara

müxtəlif vaxtlarda səfər etmiş bütün ekspedisiyaların maraq dairəsinə

daxil olmuşdur və bu, öz əksini rus məmur ya hərbçilərinin məruzələrində

tapmışdır. Məsələn, P.Q.Butkov 1796-cı ildə hələ rus istilasına qədər olan

hesabat-məktublarında artıq Quba xanlığını “əyalət” adlandırır və göstərirdi

ki: “Quba əyalətinin əhalisinin sayı 23.147 nəfərə çatır. Onlardan yerli

sakinlər türkü adlandırılan dildə danışır, Öməri təriqətinin ardınca gedərək,

müsəlman dininə sitayiş edir; bu yerlərə sonradan gələnlər isə digər yed-

di mahalda məskunlaşmışlar; lakin Müskür, Bərmək və Sədan əyalətlərinin

əhalisi tat adlandırılan dildə danışır və Ələvi təriqətinə mənsubdur; Buduq

və Xınalıq mahallarının əhalisi Öməri təriqətinə etiqad edir və ləzgi dilinə

çox yaxın olan dildə danışırlar, Maqan düzündən köçmüş, Fətəli xanın və

onun atası Hüseyn-Əli xanın hakimiyyəti dövründə burada məskunlaşmış

Şabran əyalətinin əhalisi Ələvi təriqətinə etiqad edir, amma, qubalılar

kimi türkü adlanan dildə danışırlar. Böyük hissəsinin Müskür mahalında

məskunlaşdığı ermənilər 180-dək təsərrüfat təşkil edir, azad surətdə öz dini

qanunlarına əməl edir, altı kilsələri və on keşişləri var. Yəhudilər Qubanın

qarşısında yerləşən xüsusi Kulqat kəndini təşkil etməklə, 200 təsərrüfatda

məskunlaşmışlar... Onlar həddən artıq yoxsuldur, öz dillərində danışırlar, öz

dini qanunlarına etiqad edirlər, dörd sinaqoqları və dörd ravvinləri var”. (71)

Beləliklə, əgər evlərin sayı – “Quba əyalətinə daxil olan 245 kənddə

6364 ev” – də nəzərə alınarsa, (72) asanlıqla müəyyən etmək olur ki, XVIII

əsrin sonuna Quba xanlığının əsas əhalisini yerli sakinlər – müsəlmanlar

təşkil edirdi.

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, qədimdən Qubanın yerli əhalisini qafqaz-

dilli, irandilli və türkdilli tayfalar təşkil edirdi, müxtəlif tarixi dövrlərdə burada

ərəblər, kürdlər və digərləri məskunlaşmışdır ki, bütün bu əhali qrupunu rus

hökuməti ümumi bir ad – “müsəlman əhalisi” adı altında birləşdirirdi.

XIX əsrin əvvəllərində Quba əyalətinin müsəlmanları arasında türkdilli

əhali çoxluq təşkil edirdi. İstər Cənubi Qafqazın, istərsə də İran Azərbaycanın

tarixən etnik türk tayfalarından olan əhalisi həm özü, həm də digər xalq-

lar tərəfindən “müsəlman” və yaxud “türk” adlandırılırdı, və bu zaman onun

dini şüuru etnik şüurunu üstələyirdi. Cənubi Qafqaz Rusiya İmperiyasının

tərkib hissəsi olduqdan bütün türk xalqlarını ənənəvi olaraq tatar adlandıran

rus hökuməti, onları digər türk xalqlarından ayırmaq üçün, “azərbaycanlı/

adərbaycanlı” və yaxud “Cənubi Qafqaz tatarları” adlandırmağa başladı.

1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman

əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi