Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
32
idi və bu səbəbdən XVIII – XX əsrlərin bir çox qaynaqlarında və nəşrlərində
onlar yalnız “erməni tatları”, “xristian tatları” və ya “qriqorian tatları” deyə
adlandırılardılar. Hərçənd, bu tatdilli kəndlərin əhalisi özlərini erməni kimi
tanıyır və tat dili ilə yanaşı erməni dilində də danışırdı. (78)
Quba xanlığında, sonra isə Quba əyalətində yaşayan bu əhali qrupları
arasındakı həmişə rəvan və mehriban qonşuluq münasibətləri olmuşdur, et-
nik və ya dini zəmində hər hansı konfliktlər yaranmamışdır. Xüsusi olaraq
vurğulanmalıdır ki, Qubanın bilavasitə müsəlman – sünni və şiə əhalisi
arasında da nəzərə çarpacaq hər hansı ziddiyyət mövcud olmamışdır,
əksinə: “...Quba əyalətlərindən birinin yarısı Ömər təriqətinin, digər yarısı isə
Əli təriqətinin arxasınca gedirlər. Mövhumat təsiri olaraq onların arasında
yer alan ədavət, ictimai həyatdakı münasibətlərində əks olunmur. Belə ki,
öz torpaqlarını düşmənlərdən qorumaq lazım gəldikdə, onlar birləşir və
məzhəbi kənara qoyaraq birgə hərəkət edirlər”. (79)
1840-cı illərdə Qubanın şimal-qərb hissəsində “Rus qəsəbəsi”, ya-
xud “Qapalı xutor” adını almış və çar hərbi məmurlarının yaşadığı daha bir
qəsəbə yaranmışdır. Rusların Quba əyalətində məskunlaşdırılması bu əyalət
işğal edildikdən dərhal sonra başlanmış və yerli əhalinin intensiv şəkildə
sıxışdırılması ilə müşayiət olunmuşdur ki, bu barədə daha ətraflı aşağıda
danışılacaqdır.
Quba əyalətinin etnik mənzərəsi Quba şəhəri üçün də səciyyəvi
idi. Quba şəhər sakinlərinin əsas etnik-milli qrupunu yerli türkdilli əhali –
azərbaycanlılar təşkil edirdi. Şəhərdə sayca çox olan ikinci etnik qrup dağ
yəhudiləri və tatlar idi. Digər milli qruplar – ruslar, ermənilər və s. nə sayı,
nə də kifayət qədər etnik sabitliyi ilə seçilmirdi. Qubanın milli strukturu-
nun formalaşmasına Dağıstandan və İranın şimal əyalətlərindən – Cənubi
Azərbaycandan olan işçi miqrasiyası – müvəqqəti mühacirlər də müəyyən
təsir göstərmişdir. Qubada müxtəlif dövrlərdə bir neçə Dağıstan xalqı: avar-
lar, darginlər, kürəlilər, osetinlər və digərləri yaşamışdır. Onların çoxunu
təşkil edən və həmçinin etnik azərbaycanlılar olan İran vətəndaşları Qubada
günəmuzd, qulluqçu, qara fəhlə kimi işə götürülürdü, müəyyən hissəsi isə
sənətkarlıq, ticarət və s. sahələrdə fəaliyyət göstərirdi. (80)
Şəhərin sosial iyerarxiyasında əsas mövqeyi bəylər və ruhanilər tu-
turdu. Şəhərin yuxarı təbəqələri əkinçilik üzrə sahibkarlıqdan başqa, həm
də ticarətlə məşğul olurdular, müflisləşmiş bəzi bəylər sənətlərə üz tutur,
mirzəlik, tərcüməçilik və sair işlərə düzəlirdilər.
Rus hökumətinin köçürmə siyasəti, şəhər və kənd əhalisinin sıxışdırıl-
ması, hədsiz vergilər və mükəlləfiyyətlər, qanunsuz töycülər, habelə
çar komendantlarının özbaşınalığı əhalinin ilk iki onillik ərzində artmış
narazılığını getdikcə daha da çox gücləndirirdi. “Bütün bu mahallar özlərini
Sizin hökumətinizə sədaqətli kimi göstərsələr də, onlar üzərilərinə qoyulmuş