35
1837-ci ildə Cənubi Qafqaza senator P.V.Qanın başçılığı ilə komis-
siya göndərildi. 1838-ci ilin əvvəlində onun təqdim etdiyi “Cənubi Qafqaz
məmləkətinin idarə edilməsi üçün təsisat” layihəsi və təklifləri əsasında
Rusiya hökuməti 10 aprel 1840-cı ildə Cənubi Qafqazda inzibatı islahatlar
haqqında Qanun dərc etdi. 01 yanvar 1841-ci il tarixdə qüvvəyə minmiş
həmin Qanuna əsasən Cənubi Qafqazda komendant idarəçiliyi ləğv olunur,
onun yerində isə ümumrusiya idarəetmə sistemi tətbiq edilirdi. Azərbaycanın
böyük hissəsi yeni yaradılmış Xəzər vilayətinə (Bakı, Dərbənd, Quba,
Lənkəran, Nuxa, Şamaxı, Şuşa qəzaları), digər, daha az hissəsi isə Gürcü-
İmereti quberniyasına (Yelizavetpol, Balakən və Naxçıvan qəzaları) daxil edil-
di. Beləliklə, Quba əyaləti Quba qəzası oldu, 1843-cü ildən isə Quba şəhəri
qəza şəhərinə çevrildi.
Bu qanuna uyğun olaraq ləğv edilmiş köhnə idarələrin əvəzinə yeniləri
– quberniya, qəza və nahiyə idarələri yaradıldı, mahallar və onlarla birlikdə
mahal naibləri vəzifələri ləğv edildi. Bununla bərabər, azərbaycanlı məmurlar
yerlərdəki bütün inzibati aparatlarda işdən qovuldular və onların yerinə rus
məmurları təyin edildi. Senator Qanın layihəsində və digər sənədlərdə belə
bir fikir irəli sürülürdü ki, məmləkətdə Rusiya mütləqiyyətinin etibarlı dayağı
yalnız “xalis rus zadəganlığı” ola bilər və onları burada yerləşdirmək lazımdır.
Amma bunun üçün torpaqlar lazım idi və bu səbəbdən Cənubi Qafqazın
müsəlman əyalətlərində titullu torpaq mülkiyyətini ləğv etmək qərara alındı.
Əgər bu islahata qədər hakimiyyətə qarşı çıxışlarda bəylərin və ağa-
ların yalnız kiçik bir hissəsi iştirak edirdisə, indi vəzifələrindən, eləcə də öz
torpaqlarından, kəndlilərindən, bunun ardınca isə gəlirlərindən məhrum edilən
və ya bunu gözləyən bəy və ağalar kütləvi şəkildə hakimiyyətə qarşı barışmaz
müxalifətə keçdilər. Onların yaratdıqları silahlı dəstələr mütəmadi olaraq təkcə
ayrı-ayrı məmur və zabitlərin deyil, həm də çar qoşunlarının kiçik dəstələrinin
üzərinə hücumlar edirdi. Bütün bu hücumlar çar hökuməti tərəfindən rəsmən
“talan və soyğunçuluq” kimi təsnif olunurdu, lakin, bu hərəkatın xüsusilə 1842-
ci ilin ortalarından etibarən son dərəcə geniş vüsət alması, I Nikolay hökumətini
qəbul edilən qərara yenidən baxmağa və son olaraq Qanın islahatlarının
həyata keçirilməsini dayandırmağa məcbur etdi. (89)
XIXəsrin40-cı illərininəvvəllərindəkeçirilən inzibatı-məhkəmə islahatları,
komendant idarəçiliyinin və keçmişdən qalmış bəzi xanlıq qaydalarının ləğvi,
ümumən Azərbaycanda feodal parçalanmasına birdəfəlik son qoyaraq
ölkənin iqtisadi inkişafına təkan versə də, eyni zamanda çar mütləqiyyətinin
müstəmləkəçilik zülmünügücləndirirdi. 1841-ci ildədərc olunan vəAzərbaycan
qəzalarında 10 ildən artıq müddətdə qüvvədə olan köhnə vergi sistemini ləğv
edən “Hər evdən alınan vergi haqqında” qanun natural təsərrüfatın dağılması
və əmtəə-pul münasibətlərinin inkişafı prosesini sürətləndirirdi. Bununla belə,
hətta əvvəllər hər cür vergilərdən azad olan rəncbər və əsgərlərdən də pul
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi