Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
36
vergisinin alınması və digər hökumət tədbirləri kəndlilərin vəziyyətini olduqca
ağırlaşdırırdı ki, bu da onların tez-tez hökumət əleyhinə çıxışlarına, vergilərdən
və dövlət xəzinəsi xeyrinə mükəlləfiyyətlərin icrasından imtina etməsinə səbəb
olurdu. 1844-cü ildə Quba qəzasının Qrız kəndinin öz qəddarlığı və kəndliləri
sıxışdırması ilə ad çıxarmış starşinası öldürülür. Onun ölümündə ittiham olu-
nan iki kəndli sürgünə məhkum edilir. Bu zaman kəndin bütün sakinləri,
yekdilliklə onların müdafiəsinə qalxaraq, müttəhimlərin azad olunmasını
tələb edirlər. Belə həmrəyliyin qarşısında çar çinovnikləri hökmün icrasını
dayandırmalı olurlar. 1845-ci ildə Quba qəzasında bir qrup kəndli mülkədar
Məmməd Yusif bəyə tabe olmaqdan, vergi verməkdən və mükəlləfiyyətə əməl
etməkdən imtina edirlər. Həmin bəyin qəza rəisinə şikayətindən aydın olurdu
ki, kəndlilər artıq 8 ildir ki, onu tanımaq istəmirlər. 1845-ci ildə Quba qəzasının
Rustov kəndinin əhalisi öz hakiminə qarşı üsyan qaldırdıqda, hakim həmin
kəndə silahlı dəstə göndərərək üsyanı yatırır. Bu dövrdə kəndli iğtişaşları
Azərbaycanın digər qəzalarında da baş verirdi. (90)
Kəndli hərəkatının genişlənməsinə çox vaxt yerli feodalların özləri
– onların sahibkar hüquqlarını şübhə altında qoyan rus hökumətinin
siyasətindənnarazı olanbəylər, ağalar təkanverirdilər. HəmindövrAzərbaycan
qəzalarında olan vəziyyət o qədər gərgin idi ki, Qafqazda yerli zadəganların
şəxsində etibarlı sosial dayağın yaradılması məsələsi yenidən gündəmə gəlir.
Vəziyyəti dəyişmək zərurəti qarşısında rus hökuməti 1844-cü ildə Qafqazda
canişinlik təsis etdi və bununla da məmləkətin müstəmləkəçilik idarə üsulu
bir daha təsbit olundu. Belə ki, bütün mülki və hərbi hakimiyyət bilavasitə
imperatora tabe olan canişinin əlində cəmlənirdi. Qafqazın ilk canişini
knyaz M.S.Vorontsov təyin olundu və onun dövründə 1840-cı il islahatına
dəyişikliklər edildi.
1846-cı ildə Cənubi Qafqazın quberniyalara bölünməsi əsasında yeni
inzibati bölgüsü həyata keçirildi və müvafiq olaraq Tiflis, Kutaisi, Şamaxı və
Dərbənd quberniyaları yaradıldı. Quberniyalar hərbi qubernatorlar tərəfindən
idarə olunurdu. Azərbaycan ərazisinin böyük hissəsi Şamaxı quberniyasının
tərkibinə, Quba qəzası isə Dərbənd quberniyasına daxil edildi. Sonradan,
1850-ci ildə Azərbaycan torpaqlarının da bir hissəsi daxil olmaqla, İrəvan
quberniyası yaradıldı. 30 may 1859-cu il tarixdə Şamaxını dağıtmış güclü
zəlzələdən sonra, quberniyanın mərkəzi Bakı oldu, Şamaxı quberniyası Bakı
quberniyası adlandırılmağa başladı. 5 may 1860-cı il tarixdən Quba qəzası
da Bakı quberniyasının tərkibinə daxil edildi.
1846-cı ilin dekabrında bəy və ağaların hüquqlarına dair I Nikolayın
Reskripti dərc edildi. Bu sənədə əsasən bəylərin və ağaların Azərbaycanın
Rusiyaya birləşdirildiyi dövrə qədər sahib olduqları bütün torpaqları üzərində
irsi sahiblik hüquqları təsdiq olundu, hətta şərti mülklər – tiyullar da irsi
mülkiyyət hesab edildi.