Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
38
siyasəti istər ümumən Azərbaycanın, istər onun ayrı-ayrı şəhər və qəzalarının
sosial-iqtisadi həyatında öz əksini tapırdı. Məsələn, 19 fevral 1861-ci ildə
II Aleksandr tərəfindən imzalanmış təhkimçilik hüququnun ləğv edilməsi
haqqında Manifest imperiyanın ucqarlarına şamil edilmədi və Cənubi Qaf-
qazda, xüsusən Azərbaycanda özünəməxsus xüsusiyyətləri olan bu sosial
münasibətlər sistemi neçə illər sonra ləğv olundu. 14 may 1870-ci il tarixində
Çar hökuməti “Cənubi Qafqazın Yelizavetpol, Bakı, İrəvan quberniyalarında
və Tiflis quberniyasının bir hissəsində ali müsəlman təbəqəsinin, eləcə də
erməni məliklərinin torpaqlarında yerləşdirilmiş dövlət kəndlilərinin sakin-
lik qaydaları haqqında Əsasnamə” dərc edir ki, bu sənəd Cənubi Qafqaz-
da kəndli islahatının əsas qanunverici aktı hesab olunmaqla kəndlilərin
bəylərdən şəxsi asılılığının ləğvini nəzərdə tuturdu. Lakin, “Əsasnamə” həmin
dövrdə Quba qəzasına və Zaqatala dairəsinə şamil olunmayaraq, yalnız
1880-ci ildə Qubada, 1913-cü ildə isə Zaqatalada həyata keçirilmişdi. 1860-
cı illərin sonunda çar hökuməti tərəfindən həyata keçirilmiş məhkəmə və
şəhər islahatları da, Rusiyanın mərkəzi quberniyalarına nisbətən, ucqarlarda
əhalinin “müxtəlif tayfalardan olması və geriliyi” bəhanəsi ilə ixtisar edilmiş
şəkildə aparılmışdı. (93)
Əhalinin “müxtəlif tayfalardan olması və geriliyi” barəsində çar
hökumətinin öz mülahizələri var idi. Hələ 1830-cu illərin əvvəllərində
senatorlar P.İ.Kutaysov və E.İ.Meçnikov Cənubi Qafqazın bir sıra əyalət
və şəhərlərini gəzərək, “Cənubi Qafqaz diyarının qurulması haqqında
təkliflər”ini hökumətə təqdim etmişdilər. “Həmin diyarı Rusiya üçün faydalı
etmək” məqsədilə hazırlanan bu sənəddə onu “Rusiyaya mülki və siyasi
bağlarla vahid bir vücudda bağlamaq və bu yerlərin əhalisini rus dilində
danışmağa, düşünməyə və hiss etməyə məcbur etmək” təklif olunurdu.
“...Təkliflər” yalnız “mülki və siyasi bağlarla” məhdudlaşmayaraq, həmçinin
“diyarın sakinlərini pravoslav dininin işığı ilə şəfəqləndirmək və həyatverici
xaçı islamçılığın xarabalıqları üzərində bərqərar etmək” kimi ideya da irəli
sürürdü. (94)
Məhz bu vəzifənin həlli üçün çarizmin köçürülmə siyasəti işə
salınmışdı və artıq 1830-cu illərin əvvəlindən onun reallaşdırılmasına
başlanmışdı. Belə ki, çar hökumətinin 20 oktyabr 1830-cu il tarixli Qanunu
ilə təriqətçilərin və sektantların bilavasitə Rusiya ərazilərindən Cənubi Qaf-
qazda yerləşdirilməsinin əsası qoyulmuş və onların Novorossiysk əyalətinə
köçürülməsi dayandırılmışdı. Cənubi Qafqazda rusların ilk məskunlaşdığı yer
Bakı quberniyasının Lənkəran qəzasında 1834-cü ildə yaranmış Vəl kəndi
olmuşdur.
“Baş komandanın sadiqanə məktubunda” qeyd edilirdi ki, Cənubi Qafqazın
müxtəlif tayfalı və müxtəlif dinli ucqarında rus qüdrətinin möhkəmləndirilməsi
üçün ən təsirli tədbirlərdən biri yerli əhalinin tərkibinin etibarlı rus elementi ilə