39
gücləndirilməsidir. Bu vəzifə bizim hakimiyyət tərəfindən çoxdan bəri dərk edi-
lirdi və bu məqsədlə 1830 – 1850-ci illərdə rus təriqətçilərinin böyük dəstələri
burada yerləşdirilmək üçün göndərilirdi”. (95)
1849-cu il yanvarın 1-nə olan məlumata görə, bütün Cənubi Qafqaza
ümumilikdə sayı hər iki cinsdən 19 341 nəfər olmaqla, artıq 3 259 rus ailəsi
köçürülmüşdü. Rus kəndlərinin quberniyalar üzrə sayı aşağıdakı kimi əks olu-
nurdu: Şamaxı (1859-cu ildən Bakı) quberniyası – 19 kənd, Tiflis quberniyası
– 2 kənd, Yelizavetpol quberniyası – 7 kənd, İrəvan quberniyası – 6 kənd. (96)
Göstərilən mənbədən məlum olduğu kimi, Cənubi Qafqazda ilk rus
köçkünlərinin ən böyük hissəsi Azərbaycan ərazilərində, xüsusilə də Bakı
quberniyasının hüdudlarında cəmləşmişdir və sonrakı bütün mərhələlərdə
bu vəziyyət olduğu kimi qalmışdır.
Sürgün edilmiş təriqətçilərin və sektantların Cənubi Qafqazda məs-
kunlaşması ilə eyni vaxtda həmin ərazilərdə daimi mənzil-qərargahlar və
ailəli əsgərlərdən ibarət hərbi bölmələr təşkil edilməklə onların yanında
təsərrüfatların yaradılması prosesi başlanır ki, bu da artıq hərbi-strateji
əhəmiyyət daşıyırdı. Mənzil-qərargahların yaxınlığında xutorlar, zəmilər,
otlaq sahələri yaradılır, aşağı rütbəli zabitlər ailə qurur və təsərrüfat sahibi
olurdular. Cənubi Qafqazda ilk olaraq mənzil-qərargahlar yanında rus-pra-
voslav kəndləri – Qusar, az sonra Zurabovka – Quba qəzasında yaradılmışdır.
Hökumət yeni köçkünlərin pravoslav kilsəsinə sadiqlik ruhunda tərbiyə
olunmasına birinci dərəcəli əhəmiyyət verilirdi və bunu görə də 1836-
cı ildə Qusar sahəsində 84-cü Şirvan piyada alayının mənzil-qərargahının
yaradılması ilə eyni zamanda Qusar kilsəsi inşa edilmişdi. (97)
Lakin çox tezliklə mənzil-qərargahların yaradılması və təriqətçilərin
sürgün edilməsi yolu ilə kəndli müstəmləkəçiliyi prosesi hakimiyyətin nəza-
rətindən çıxdı və boş torpaq axtarışında olan rus kəndlilərinin Rusiyanın içəri
quberniyalarından Cənubi Qafqaza, xüsusilə də Azərbaycana kütləvi şəkildə
özbaşına köçü başlandı. Kəndlilərin özbaşına mühacirəti cinayət hesab
edilməsinə, hökumətinaktları ilənizamlanmadığınavəqanuniləşdirilmədiyinə
baxmayaraq, yerli administrasiya məmurlarının səlahiyyətində” olduğu üçün
öz həllini tapırdı. (98)
1860-70-ci illərin məlum kəndli islahatlarından sonra rus kəndlilərinin
Cənubi Qafqazda yerləşdirilməsi faktiki olaraq dayandırıldı ki, bu da
“sektantların daxili quberniyalardan olan digər kəndlilərə-könüllü köçkünlərə
zərərli təsiri... və boş dövlət torpağının çatışmazlığı ilə” izah olunurdu. (99)
Kəndlilərin mühacirəti qadağalara baxmayaraq heç də dayanmamışdı
və Quba qəzasında 1890-cı illərin əvvəlindən 1916-cı ilə qədər rus kəndlərinin
yaranması buna sübut idi. Bununla belə, kəndlilərin köçürülməsi prosesinin
məhdudlaşmasına səbəb kimi yuxarıda göstərilən hər iki dəlil maraq doğurur.
Daxili İşlər Nazirliyinin Əkinçilik və Dövlət Əmlakları nazirinə ünvanladığı
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi