Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
40
məktubdan belə məlum olur ki, təriqətçilər rus hökumətinin ümidlərini
doğrultmamış, və nəinki bu diyarda “rus işini irəliyə aparmamışlar”, əksinə,
“etibarsız, dövlətə zidd ünsür” olaraq, özlərinin “mövcud dövlət quruluşuna
mənfi münasibəti ilə” onlar “rus vətəndaşlığı ruhunu hələ kifayət qədər dərk
etməmiş yerli əhaliyə ... pozucu təsir” göstərirlər. Məktubda rus təriqətçiləri
yerli əhali arasında “rus dövlətçiliyinin əsaslarına qarşı lazımi hörmətin” nü-
fuzdan salınmasında günahlandırılır və bununla da “diyarın idarə edilməsi
işinə yeni ciddi çətinliklər törətmək” təhlükəsi yaratmaqda təqsirkar
bilinirdilər. (100)
“Yadelli əhalinin” torpaqlarında təzəcə məskunlaşmış, bu yerlərə hələ
kifayət qədər alışmamış və yerli cəmiyyətə qoşulmamış rus əhali həmin
cəmiyyətin Rusiya dövlətçiliyinə qarşı “lazımi hörməti”ni necə nüfuzdan sala
bilərdilər? Hər halda onların nə ilə təzahür olunduğu bilinməyən” mövcud
dövlət quruluşuna mənfi münasibəti” ciddi arqument deyildi. Bu baxımdan
məktubda göstərilən ikinci səbəb – “boş dövlət torpaqlarının çatışmazlığı” –
daha inandırıcı görünürdü.
Məlumdur ki, ilk köçkünlər ən əvvəl dövlət torpaqlarında, yəni əsasən
keçmiş xanların və bəylərin müxtəlif səbəblərdən dövlətin xəzinəsinə keçmiş
torpaqlarında yerləşdirilməli idi. Bundan əlavə, hökumət ilk rus köçkünlərinin
yerləşdirilməsi üçün nəzərdə tutduğu ərazilərin sırasına kəndlərin istifadəsində
olan və nə üçünsə “artıq torpaq” kimi qəbul olunmuş torpaqları da daxil etmişdi.
Daha sonra “az öyrənilmiş” adı ilə böyük torpaq sahələri meydana çıxmışdı
və s. Lakin işə gəldikdə, məsələ həmin “yadelli” – yerli əhalinin öz doğma
torpaqlarından köçürülməsi və həmin torpaqlarda rus və digər millətlərdən
olan köçkünlərin yerləşdirilməsi ilə başa çatmışdı. Məsələn, A.Yunitskinin
qeydlərindən göründüyü kimi, Quba qəzasında rus kəndi Yelenovka 1892-ci ildə
“yaranmışdır” və aclıq çəkən rus köçkünləri, boş, məhsuldar torpaq sorağında
müxtəlif quberniyalardan axışıb gəlmiş kəndlilər” üçün sığınacağa çevrilmişdi.
Amma, sənədin aşağıdakı sətirlərindən məlum olurdu ki, “boş torpaq” dedikdə
konkret bir azərbaycanlı kəndi başa düşülürdü: “həmin kəndin əvvəlki adı Hacı-
Hüseyn idi və onun əhalisini yalnız tatarlar (azərbaycanlılar nəzərdə tutulur -
S.R.-T.) təşkil edirdi. 1891-ci ildə tatarlar, digər qonşu kəndlərdən olduğu kimi,
öz quldur hərəkətlərinə görə bu kənddən də çıxarılmış, boş qalan kəndlərə isə
Rusiyanın mərkəzi quberniyalarından olan köçkünlər yerləşdirilmişdi. Kəndə
Yelenovka adı Bakı qubernatoru Roqqe tərəfindən (arvadı Yelena İvanovnanın
şərəfinə) verilmişdi”. “Bu dövrdə Yelenovkanın ətrafında əlavə üç pravoslav
kəndi yerləşdiyinə görə, onlar üçün kilsənin tikilməsi zərurəti yaranmışdı...”. (101)
Burada kəndlilərin “quldurluğa” görə öz kəndlərindən çıxarılması
ifadəsi rus hökumətinin özünün açıq-aşkar zorakılıq siyasətinə bəraət
qazandırmaqdan savayı heç bir şey deyildi, belə ki, müxtəlif yaşlı kişi,
qadın və uşaqlardan ibarət olan onlarla müsəlman kəndlərinin bütün