Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
42
Beləliklə, 1830-cu illərdən başlayaraq 1917-ci ilədək Quba qəzasında
19 rus kəndi yaranmışdı: Aleksandrovka, Alekseyevka, Alekseyev cəmiyyəti,
Borispol, Vasiliy cəmiyyəti, Vladimirovka, Yekaterinovka, Yelenovka, Yermo-
lovka, Kozlyakovka, Qusar (kənd, mənzil-qərargah), Mixaylovka (Zurabovka),
Nikolayevka, Novo-Mixaylovka, Pavlovka, Petropavlovka, Radnikovka, Şirvan
(Şirvanovka) və İrəvan xutoru. 1 yanvar 1914-cü il tarixə olan məlumata
görə, ruslar Quba qəzasının bütün əhalisinin (184 164 nəfər) –3 %-ni – (5
419 nəfər) təşkil edirdi. (109)
Artıq yuxarıda qeyd edildiyi kimi, hökumət yeni köçkünlərin pravo-
slav kilsəsinə sədaqət ruhunda tərbiyə edilməsinə birinci dərəcəli əhəmiyyət
verirdi və bunun üçün rus kəndlərində kilsələr tikilir, prixodlar (məhəllə kilsə
təşkilatı- S.R.-T.) yaradılırdı.
Qubada “hərbi qulluqçulardan və çox az sayda mülki məmurlardan
ibarət olan yerli pravoslav əhalinin” tələbatını ödəməli olan ilk pravo-
slav kilsəsi 1834-cü ildə tikilmişdi. 1853-cü ildə yararsız hala düşmüş
köhnə kilsənin əvəzinə yenisini tikmək qərara alındı və onun üçün bazar
meydanında yer ayrıldı. “Bu yer münasib olmadı ...çünki müsəlman əhalisinin
yaşadığı hissənin mərkəzində yerləşirdi... Quba şəhərinin xristian əhalisi yeni
kilsə binası üçün şəhərin qərb hissəsində yalnız pravoslavların, və qismən
ermənilərin yaşadığı başqa bir yer seçdi. Bu yer ... fərdi bir şəxsə, müsəlmana,
əslən qubalı olan Məmməd Əli Mahmud oğluna məxsus idi. Şəhərlilərin
xahişinə əsasən, o bu sahəni təmənnasız olaraq kilsə tikintisi üçün güzəştə
getdi”. (110) Sonralar digər rus kəndlərində – Mixaylovka, Yelenovka, Qu-
sar, Nikolayevkada kilsələr tikildi, bir çox kəndlərdə həmçinin kilsə-prixod
məktəbləri mövcud idi. (111)
Lakin, A.Yunitskinin “Təsvirləri”ndən” göründüyü kimi, qəzada
kifayət qədər “allaha ibadət evlərinin” və pravoslav ruhanilərin olmasına
baxmayaraq, prixoda mənsub olanların çoxu heç də “pravoslav kilsəsinə
sədaqət ruhunda tərbiyə almağa” can atmırdılar... Bu baxımdan Yelenov-
ka kəndinin sakinləri – “daha çox sənətkarlığa və kəndli əməyinə daha az
meylli olan...” adamlar xüsusilə seçilirdilər: “Hər bir evdə – yoxsulluq, bir də
içkiyə aludəçilik, qadınlar da içir..., gözə çarpan digər qüsur... demək olar
ki, hamısına xas olan xudbinlik, bir-birinə qarşı nifrətdir. Öz həmməsləkinə
məhəbbət itirilmişdir, bəzən bir qonşu digərinin bədbəxtliyinə sevinir... Bir
çoxları istirahət günlərində günah hesab etmədən işləyir (evdə), və ya bir
şey satmaq üçün şəhərə, bazara gedirlər, bu səbəbdən də allaha ibadət evi,
ələlxüsus yayda, demək olar ki, boş olur”.
Bu cür naqis vərdişlər, xüsusilə sərxoşluq, Borispol və Petropavlovka
kəndlərinin sakinlərinə da xas idi: “imkansız dərəcədə kobud və ədəbsiz”,
“kilsəyə böyük tənbəlliklə gedirlər.”
Qubanın rus kəndlilərinin “dini” cəhalət səbəbini A.Yunitskinin iqtisadi