amillə izah etməsi diqqətəlayiqdir: “Nikolayevka kəndində dinin tərəqqisi

iqtisadi maarifçiliklə müşayiət olunmalıdır” – deyən A.Yunitski həmin

məsələdə qədim türk məskəni olmuş Xuç kəndində yerləşən bu pravo-

slav cəmiyyətinə xüsusi rol ayırırdı: “Bu qəsəbəyə tarixən onu əhatə edən

yadmənşəli və yadməzhəbli xalqların arasında rus dini və mədəni-maarifi

nahiyəsi olmaq vəzifəsi həvalə edilib. Lakin qəsəbə özü hələ inkişafda çox

aşağı səviyyədədir və bu halda heç cür öz missiyasının öhdəsindən gələ

bilməz”. (112)

Qeyd edilməlidir ki, bu dövrdə Quba qəzasının ”yadmənşəli və

yadməzhəbli xalqları” arasında mədəni-maarifçilik missiyasını hər bir etnik

qrupun ənənəvi dini-ruhani strukturları yerinə yetirməkdə davam edirdi.

Məsələn, Quba şəhərində bir neçə məscid: Cümə məscidi, XIX əsrin birinci

yarısının tanınmış ensiklopedist-alimi Abbasqulu ağa Bakıxanovun şərəfinə

arvadı tərəfindən tikilmiş Səkinə xanım məscidi, Ərdəbil məscidi, və digərləri

mövcud idi. Məscidlər, ibadət evləri və xanəgahlar quberniyanın müsəlman

kəndlərində də var idi. Həm şiə, həm də sünni müsəlman ruhaniliyi qəzanın

sosial iyerarxiyasında əsas mövqelərdən birini tuturdu. Məsələn, 1813-

cü ildə təkcə Quba şəhərində 122, 1856-cı ildə – 255 din xadimi var idi,

həmçinin hər bir kəndin özünün aşağı rütbəli ruhanisi – mollası, seyidi var idi.

Şəhərin maarifləndirilmə sistemində əsas rolu müsəlman ruhani məktəbləri

oynayırdı. Sabit tədris proqramı olmayan bu müəssisələrdə dərslər ərəb və

fars dillərində keçirilirdi, lakin tədris müntəzəm olmadığından şagirdlərin

böyük hissəsinin təhsili, bir qayda olaraq, son nəticədə natamam qalırdı.

Şəhərdə həmçinin digər dini məktəblər: 1897-ci ildə açılmış rus pravo-

slav kilsə-prixod məktəbi, Yəhudi qəsəbəsində (Slobodada) isə yəhudi kilsə

məktəbləri (“xederlər”) fəaliyyət göstərirdi. Demək olar ki, bütün sinaqoqların

yanında xederlər mövcud idi, burada tədris prosesinə keşişlər – ravvinlər

və onların köməkçiləri rəhbərlik edirdilər. Ermənilərin də öz kilsələri, din

xadimləri, məktəbləri var idi.

“Tədris sisteminin bütün mühafizəkarlığına və geriliyinə baxmayaraq,

qeyd etmək lazımdır ki, Qubada ictimai məktəblərin hədsiz dərəcədə

az olduğu bir şəraitdə yerli ruhani məktəbləri şəhər əhalisinin maariflən-

dirilməsinin inkişafında hər halda müəyyən rol oynayırdı”. (113)

Qubada ilk tək sinifli ibtidai dövlət məktəbi 1854-cü ildə açılmış, 1870-

ci ildə isə o, ikisinifli məktəbə çevrilmişdir. Şəhərdə dördsinifli məktəb ancaq

1908-ci ildə açılmışdır. ХХ əsrin əvvəlində Qubada Azərbaycan, rus və fars

dillərinin öyrədildiyi rus-azərbaycanlı məktəbi fəaliyyət göstərməyə başlayır.

1898-ci ilin mart ayında Bakı quberniyasında ilk 5 illik tədris proqramı üzrə

bağçılıq və tərəvəzçilik məktəbi məhz Qubada açılmış və 1915-ci ilin iyun

ayınadək fəaliyyət göstərmişdir. Şəhərdə qadın təhsilinin vəziyyəti olduqca

yarıtmaz idi. Məktəblərin nəzdində kiçik qadın şöbələrindən başqa, 1904-

1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman

əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi