45
qəzalarında, o cümlədən Zaqatala dairəsində baş verən kəndli çıxışları bu-
nun parlaq nümunəsi ola bilər.
Azərbaycan qəzalarındakı bu kəndli çıxışları Rusiyada istər xarici,
istərsə də daxili siyasi vəziyyətin kəskinləşdiyi şəraitdə baş verməklə yanaşı
Qafqaz dağ xalqlarının yeni mübarizə dalğası ilə eyni vaxta təsadüf etdi.
1877-ci ilin aprelində Rusiya Türkiyəyə qarşı müharibə elan etdi və bu hadisə
Qafqaz xalqları tərəfindən xüsusilə mənfi qarşılandı. Qeyd edilməlidir ki, bu
dövr Şimalı Qafqazda 1859-cu ildə darmadağın edilmiş Şeyx Şamil hərəkatı
liderlərinin və müridizm daşıyıcılarının övlad və davamçılarının mövqeləri
kifayət qədər güclü idi və çox keçmədən İçkeriyada – Çeçenistanda, ardınca
da Dağıstanda ümumi üsyan başlanır.
15 sentyabr 1877-ci ildə üsyançı dağlı dəstələri Samur çayını keçərək,
Xudat və Yalama poçt stansiyalarını dağıtdıqdan sonra Quba qəzasına daxil
oldular. Dağlıların təsiri altında Quba qəzasının özündə üsyan başlandı. (116)
Samur, Kürə və Quba qiyamçıları birlikdə hərəkət edərək Qusardakı mənzil-
qərargaha həmlə edir, hökumət qoşunlarına qarşı fəal mübarizə aparır, yerli
mülkədarların və çar ordusuna xidmət edənlərin mülklərinə hücumlar edərək
onların əmlaklarını öz aralarında bölürdülər. Oktyabrın sonu – noyabrın
əvvəlində üsyan Nuxa qəzasını və Zaqatala dairəsini də bürüdü. (117)
Çar hökuməti üsyanı yatırmaq üçün qiyamçılara qarşı təcili surətdə
iri hərbi qüvvələr göndərdi. Ter əyalətindən, Bakıdan, Krasnovodskdan və
Rusiyanın daxili quberniyalarından qoşunlar buraya gətirildi. Üsyanın əsas
iştirakçıları kəndlilərin yoxsul və orta təbəqələri, habelə müəyyən mərhələdə
onlara qoşulmuş və hətta üsyana rəhbərlik edən bəylər və feodallardan
ibarət idi: belə ki, üsyana poruçik Məmməd Əli bəy, kapitan Əhməd bəy və
podporuçik Həsən bəy başçılıq edirdilər. Üsyançıların qərargahı Köhnə Xu-
dat kəndində yerləşirdi və qəzanın hər yerindən kəndlilər bura axışıb gələrək
üsyançılara qoşulurdu. Yerli zəngin təbəqənin nümayəndələrinin böyük
hissəsi üsyana qarşı çıxış edirdi.
Üsyanın xarakterik əlaməti onun açıq şəkildə ifadə olunan antiçar və
antixristian istiqaməti idi ki, çar qoşunları ilə açıq-aşkar qarşıdurma ilə yanaşı,
üsyançıların xristian dininə mənsub olan şəxslərə, hətta hakim sinfə mənsub
olmayanlara da zərər yetirməsi buna dəlalət edirdi. Məsələn, 1877-ci ilin
noyabrında “qəzəblənmiş dağıstanlılar və “qonşu kəndin tatar əhalisi” rus
kəndi Mixaylovkaya hücum edərək, onu talan etmiş və yandırmışlar. Basqın
haqqında əvvəlcədən xəbərdar edilmiş kənd sakinləri öz evlərini vaxtında
tərk edə bilmişdilər, lakin, kəndin kilsəsindəki ikonalar təhqir edilmiş, zəngi
sındırılıb Kubinka çayına atılmış, kilsənin özü isə yandırıl-mışdı. (118) Onu
da qeyd etmək lazımdır ki, üsyançı kəndlilər yerli feodalların hamısına deyil,
yalnız çar rejiminin tərəfində olanlara qarşı çıxış edirdilər.
1877-ci ilin üsyanı qan içində yatırıldı, onun bütün iştirakçıları - Qafqaz
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi