Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
46
dağlıları, qubalılar, nuxalılar və başqaları amansızcasına cəzalandırıldı. Daha
fəal üsyançılar hərbi-səhra məhkəməsinə verildi, üsyanın bütün rəhbərləri və
onların yaxın silahdaşları – 300 nəfərdən artıq adam edam edildi. Dağıstanın
8 əyalətindən, habelə Quba qəzasından yaşından, cinsindən, və günahının
dərəcəsindən asılı olmayaraq, 5 000 nəfərə yaxın adam sürgün edildi. Onlar-
dan çoxu aclıqdan və adət etmədikləri iqlim şəraitindən həlak oldular. Hətta
üsyan yatırıldıqdan sonra da kəndlilərin köçürülməsi davam edir, üsyançılar
tərəfindən vurulmuş zərərin ödənilməsi bəhanəsi ilə onlara vergi və müxtəlif
növ töycülər tətbiq olunurdu. Edam edilmiş və köçürülmüş sakinlərin
torpaqları müsadirə olunaraq zəngin zümrənin üsyanın yatırılmasında
iştirak etmiş yerli nümayəndələrinə paylanılırdı. “Hakimiyyət qəddarlaşmış,
bəylər özbaşınalıq edirlər... Qafqaz canişini böyük knyaz Mixail Nikolayeviç
görülən bu sərt tədbirlərə onunla haqq qazandırırdı ki, üsyanın yalnız əsas
səbəbkarlarının cəzalandırılması heç də həmişə vəziyyətdən çıxış nümunəsi
və yerdə qalan əhaliyə xəbərdarlıq kimi qəbul oluna bilməz”. (119) Buna
görə, gələcəkdə mümkün itaətsizliyə “xəbərdarlıq” kimi bir çox günahsız in-
sanlar cəzalandırılmışdı. Üsyan zamanı çar hakimiyyətinə və əhaliyə vurulan
zərərin ümumi həcmi 233 972 rubla çatmışdı və çar hökuməti “qəzanın büt-
ün əhalisini üsyanda fəal iştirakına və ya üsyançılara yardım etməsinə görə
cəzalandırmaq”niyyətində idi. Lakin52800adamınhamısınıncəzalandırılması
“qətiyyən siyasi və iqtisadi münasibətlər çərçivəsinə sığmırdı” və bu da
qubalıların öz əzəli torpaqlarından kütləvi surətdə köçürülməsinin qarşısını
aldı. (120)
Növbəti illərdə Azərbaycanda kəndli çıxışları qaçaq hərəkatı formasını
aldı: çar hökumətinə və mülkədarlara qarşı partizan üsulları ilə mübarizə
aparan və xalq tərəfindən geniş dəstəklənən qaçaqlar – xalq qisasçıları ortaya
çıxdı. Quba qəzasında qaçaq Məşədi Məcid, Şıxzadə və digərləri çox məşhur
idilər. Qaçaqlar hakimiyyət tərəfindən ən ciddi şəkildə cəzalandırılır, onlara
qarşı bir qayda olaraq ölüm və ya müddətsiz katorqa hökmləri çıxarılırdı. Cəza
tədbirləri qaçaqlara göstərilən köməyə görə əhaliyə qarşı da tətbiq olunurdu
və kənd cəmiyyətləri özləri starosta-starşina seçmək hüququndan məhrum
edilirdilər. Belə hallarda starşina yeni hakimiyyət tərəfindən təyin edilir, ona
kömək etmək üçün bir neçə gözətçi verilir, onların saxlanılması üçün vəsait
isə kəndlilərin özlərindən bərabər qaydada alınırdı. Kəndləri bu hüquqdan
məhrum edilmiş Azərbaycan qəzaları arasında Quba qəzası xüsusilə seçi-
lirdi – 46 %, bu da qəzada qaçaq hərəkatının fəallığından xəbər verirdi. (121)
Ayrı-ayrı qaçaqların həbs edilməsinə və bir sıra qaçaq dəstələrinin məhv
edilməsinə baxmayaraq, hakimiyyət XX əsrin 30-cu illərinədək davam edən
qaçaq hərəkatını tam yatıra bilməmişdi.