Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
48
çağıraraq Cənubi Qafqazda “sosialist işinə” rəhbərlik etmək üçün icraiyyə
komitəsini seçdi, martın 18-də isə ali hakimiyyətin bir çox funksiyalarını
yerinə yetirməli olan Tiflis fəhlə və əsgər deputatları Soveti yaradıldı.
Fevral inqilabı ərəfəsində Cənubi Qafqazın inqilabi qüvvələri arasında
menşeviklər üstünlük təşkil edirdi və buna görə də inqilabi hadisələrin
inkişafının birinci mərhələsində Sovetlərə rəhbərlik onların əlinə keçdi.
Yaranan menşevik sovetləri, komitələri və digər təşkilatları əsasən rəsmi
hakimiyyət orqanları ilə birgə işləyirdi, onların XZAKOM-da öz nümayəndələri
var idi və Tiflis Sovetinin fəaliyyətinə onlar nəzarət edirdilər. Bolşeviklər bu
zaman digər siyasi qüvvələri kifayət qədər inqilabi olmamaqda və “burjuazi-
ya ilə əməkdaşlıqda” günahlandıraraq onlardan ayrılmağa və uzaqlaşmağa
yönəlmiş siyasi kurs seçmişdilər.
1917-ci il martın 19-da Bakıda da köhnə hakimiyyət strukturlarını özü
ilə əvəz etmək iddiasında olan fəhlə deputatları Soveti yaradıldı. Lakin, bu
Sovetlə yanaşı tam başqa əsaslarda fəaliyyət göstərən daha bir orqan – icti-
mai təşkilatların İcraiyyə Komitəsi də təşkil edildi ki, onun da tərkibinə bütün
milli partiya və qrupların, həmçinin Neft Sənayeçiləri İttifaqının, Bakı şəhər
Sovetinin və digər nümayəndələri daxil oldu. Bakı Sovetinin sədri Stepan
Şaumyan seçilmişdi, lakin tezliklə onu bu vəzifədə eser Sako Saakyan əvəz
etdi. Sovetdə sayca açıq-aşkar azlıq təşkil edən bolşeviklər artıq 1917-ci ilin
yayına doğru digər partiya və qrupların nümayəndələrinə qarşı birbaşa kon-
frontasiyaya keçdilər. 1917-ci ilin oktyabrında Sovetə yeni seçkilər keçirildi
və məlum oldu ki, səslərin çoxunu – 40% azərbaycanlıların milli qüvvələrini
təmsil edən “Müsavat” partiyası qazanmışdır. Rus əhalisinin əksəriyyətinin
səs verdiyi eserlər – sosial inqilabçılar və bütün ermənilərin yekdilliklə səs
verdiyi “Daşnaksütun” partiyaları da çox səs aldı. Bolşeviklər və menşeviklər
azlıqda qaldılar – onlara əsasən fəhlələr səs vermişdi. (123)
Sovetə seçkilər göstərdi ki, Bakıdakı siyasi güclər milli mənsubiyyət
üzrə ayrılır və bu amil bütün regionda gələcəkdə baş verəcək hadisələrin
xarakterini demək olar ki, əvvəlcədən müəyyən etdi.
Yeni hakimiyyətin qurulması ilə bağlı analoji vəziyyət Azərbaycanın
qəzalarında, o cümlədən Quba qəzasında da təkrar olundu. 1917-ci il martın
6-da Qubada vergi müfəttişi Aleksandr Canturaşvilinin sədrliyi altında yerli
məmurların, mülkədarların və ruhanilərin nümayəndələrinin daxil olduğu ic-
timai təşkilatların İcraiyyə Komitəsi yaradıldı. (124) XZAKOM qəza komissarı
vəzifəsinə keçmiş rus ordusunun kapitanı, Qubanın ən iri mülkədarlarından
biri olan Əli bəy Zizikskini təyin etdi. (125)
Eyni zamanda, Quba şəhərində yerləşən hərbi hissələrdə əsgər
deputatları Soveti yaradıldı, 1917-ci ilin mart ayının ortalarında isə “tərkibinə
500 fəhlə və qulluqçu tərəfindən 14 nümayəndənin seçildiyi” fəhlə deputatları
Soveti təşkil edildi. (126) Bu Sovetin İcraiyyə komitəsinin tərkibi 4 nəfərdən