49
ibarət idi. Fəhlə və kəndli deputatları Sovetlərində eserlərin, menşeviklərin
və burjua millətçilərinin nümayəndələri çoxluq təşkil edirdi. (127) Beləliklə,
Quba qəzasında da ikihakimiyyətlilik bərqərar oldu.
Yaranmış vəziyyətdən narahat olan bolşeviklər, “Hümmət” və
“Ədalət” bolşevik təşkilatları vasitəsilə şəhərin müsəlman əhalisi arasında
öz fəaliyyətlərini genişləndirməyə başladılar və H.Sultanovun və M.İsrafil-
bəyovun səyləri nəticəsində Quba qəzasında “Hümmət” təşkilatının şöbəsini
yaratdılar. 1917-ci ilin aprel ayının əvvəlində Quba şəhərində 17 nəfərin
iştirakı ilə yerli bolşevik fəallarının təsisedici yığıncağı keçirildi və həmin
yığıncaq konfrans elan edilərək, RSDFP-in Quba qəza komitəsini yaradıldı.
(128) Quba bolşevikləri əsasən Quba və Qusarda yerləşən yerli qarnizonların
əsgərləri arasında və qulluqçu kollektivlərinin mövcud olduğu ərazilərdə
iş aparırdılar. Məsələn, Xaçmaz və Dəvəçi stansiyalarının dəmiryolçuları
arasında partiya özəklərini yaratmaq, Deqtyarov qardaşlarının Qızıl-Burun
balıq vətəgəsinin və Şollar-Bakı su kəmərinin fəhlələrinin tətillərini təşkil
etmək mümkün olmuşdu. (129)
Bu dövr Quba qəzasının azərbaycanlı əhalisi də fəallaşırdı. Milli
ziyalıların nümayəndələri “Müsavat” milli-demokrat partiyasının qəzada
şöbələrini yaratmağa başladılar. Partiyanın Quba şöbəsinin təşkilatçısı Əbil
Qasım Rüstəmov, “Müsavat” partiyasının qəza komitəsinin sədr müavini
Qubanın tanınmış bəy nəslinin nümayəndələrindən biri olan Əli Pənah bəy
Şəfibəyov idi. (130) 1917-ci ilin iyul ayında “Müsavat” partiyasının şöbələri
Dəvəçidə, Dəvəçi nahiyəsinin Qələgah kəndində və digər iri kəndlərdə də
yarandı. (131) Az sonra Quba cəmiyyətinin tanınmış nümayəndələri – Əli
bəy Zizikski, Həmdulla Əfəndi Əfəndizadə və başqaları tərəfindən Quba
qəzasında həmçinin “İttihad” dini-siyasi partiyasının şöbəsi yaradıldı. (132)
Siyasi partiyalarla yanaşı 1917-ci ilin mayında Qubada əsasən
mülkədarların, tacirlərin və ruhanilərin nümayəndələrinin daxil olduğu
Müsəlman milli komitələri təşkil edildi. (133)
Lakin yaranmış hakimiyyət strukturlarından heç biri mövcud aqrar
münasibətləri – Azərbaycanın və Cənubi Qafqazın bütün qəzalarında olduğu
kimi Quba qəzasında da on illər ərzində sosial-siyasi sabitliyin başlıca
müəyyənedici faktoru olan ən əsas problemi dəyişmək iqtidarında deyildi.
İkihakimiyyətliliyin yaratdığı vəziyyətdən və yaxud ümumiyyətlə heç bir
hakimiyyətin olmadığından istifadə edən kəndlilər əvvəllər çar hakimiyyəti
və mülkədarlar tərəfindən onlardan alınmış torpaqlarının qaytarılmasını tələb
edir, bəzən isə həmin torpaqları özbaşına geri qaytarmağa cəhd edirdilər.
XZAKOM Rusiyadakı Müvəqqəti Hökumətin mövqeyini ifadə edərək,
xəzinə və xüsusi mülkiyyət torpaqlarının kəndlilərə veriləcəyini vəd edir, lakin
eyni zamanda Təsisedici qurultay tərəfindən aqrar məsələ həll edilənədək,
onları gözləməyə çağırırdı. Bolşeviklər isə, əksinə, kəndliləri yubanmadan
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi