vet tədqiqatçıları da, ümumən qərəzli mövqelərinə baxmayaraq, təsdiq

edirdilər: “Müsavat” partiyasının rəhbər özəyi 18 (30) mart günü döyüşlərin

başlayacağını gözləmirdi. Rayonlarda yerləşən müsavat qüvvələri şəhərə

çəkilib gətirilməmişdi. Həmin gün şəhərdə “Müsavat” partiyasının müntəzəm

hərbi hissələri yox idi”. (157)

Eyni millətdən olan on minlərlə dinc əhalinin öldürüldüyü və yaralan-

dığı 1918-ci ilin mart hadisələri vətəndaş müharibəsinin V.İ.Lenin tərəfindən

verilmiş tərifinə də uyğun gəlmirdi. Bolşevizm ideoloquna görə vətəndaş

müharibəsi “bir sinfin nümayəndələrinin əlində silah digər sinfə qarşı

apardığı sinfi mübarizənin ən kəskin forması”dır. (158)

Tamamilə aydındır ki, dinc müsəlman sakinlərin qırğınını törədən

silahlı erməni-daşnak dəstələrini (həmin dövrdə Qızıl Ordunun 70%-ini

onlar təşkil edirdi), habelə azərbaycanlı qırğınlarının hazırlanmasında və

həyata keçirilməsində böyük rol oynamış Erməni Milli Şurasının başçılıq et-

diyi Bakı şəhərinin çoxsaylı erməni əhalisini heç cür “sinif” kimi xarakterizə

etmək olmazdı. Yəqin ki, “əsil rus marksisti” kimi bu məqamı S.Şaumyan özü

də anlayırdı və mart hadisələrinin faciəvi miqyasları qarşısında baş vermiş

hadisələrə hər hansı bir izahat vermək məcburiyyəti qarşısında etiraf edirdi

ki, “Daşnaksütunun” iştirakı “vətəndaş müharibəsinə qismən milli qırğın xa-

rakteri vermişdir”. Lakin Şaumyan elə oradaca qırğınlara bəraət qazandırırdı:

“Lakin buna yol verməmək mümkün deyildi. Biz bilərəkdən buna yol verir-

dik... Əgər onlar Bakıda üstün gəlsəydilər, şəhər Azərbaycanın paytaxtı elan

edilərdi”. (159)

Beləliklə, 1918-ci ilinmartında Bakı şəhərində baş verən faciəli hadisələr

faktiki olaraq bolşeviklər tərəfindən planlaşdırılmış, bolşevik-daşnak tande-

mi tərəfindən isə həyata keçirilmişdi.

Azərbaycanın tanınmış siyasi və ictimai xadimi, Bakı şəhərində hərbi

əməliyyatların dayandırılması məqsədilə bolşeviklərin ultimatumunu qəbul

etmiş Azərbaycan nümayəndə heyətinin üzvlərindən biri və hadisələrin

gedişində bolşeviklər tərəfindən həbs edilmiş Əli Mərdan bəy Topçubaşov

həmin günlər, hadisələrin isti izi ilə həmin qüvvələri azərbaycanlılara qarşı

münasibətdə çox dəqiqliklə xarakterizə edirdi: “Öz mahiyyətinə görə müdhiş

olan vətəndaş müharibəsi bolşeviklər tərəfindən yalnız onlara xas olan nifrət və

dağıdıcı instinktlə rəvac verilmiş kütləvi qırğınlara və dinc müsəlmanların qətlə

yetirilməsinə gətirib çıxarmışdır. Həm də bu yalnız bir məqsədlə – hakimiyyətə

gəlmək məqsədilə həyata keçirilmişdir”. Bunun ardınca Əli Mərdan bəy baş

vermiş faciənin mahiyyətini açıqlayan çox vacib məqamı vurğulayır: “...Şəhərin

müsəlman əhalisinin məhv edilməsinə gətirib çıxaran bu hadisələrdə erməni

elementinin bilavasitə iştirakı da çirkin rol oynamışdır ”. (160)

Bununla bərabər, həmin dövrün hadisələrinin və sənədlərinin hərtərəfli

araşdırılması belə deməyə əsas verir ki, mart hadisələrində bolşeviklər üçün

1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman

əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi