57
bir daha yaşadığı qanlı faciələrinin miqyasından dəhşətə gələrək erməni
özbaşınalığının və qəddarlığının kökünü anlamağa çalışırdı: “Hadisələrə
səbəb axı nə olmuşdur? ...Ermənilərin bolşeviklərlə birlikdə hakimiyyət əldə
etmək arzusu, yoxsamilli zəmində yaranmış qisas hissi?” Özü bu suala birbaşa
cavab verməyərək: “Gələcəkdə tarixçilər bütün həqiqətləri üzə çıxararlar”
– deyən A.M.Topçubaşov, bununla belə mart hadisələrinin mahiyyətini
və onun Azərbaycan xalqının taleyində buraxdığı izləri dəqiq müəyyən
etmişdi: “...Bakı hadisələrinin əsas nəticəsi bolşevik rejiminin həm şəhərdə,
həm də Bakı rayonunda tam şəkildə bərqərar edilməsi və möhkəmlənməsi
olmuşdur ki, bu da bəşər sivilizasiyasının təməl sütununu təşkil edən bü-
tün insanı dəyərlərinin planauyğun şəkildə məhv edilməsinə başlanmasının
özünəməxsus impulsu sayıla bilər ”. (162)
Lakin tarix sübut etdi ki, erməni hərəkatı “hakimiyyətin ələ keçirilməsi”
və “bolşevik rejiminin” qurulması “hay-küyü altında” Bakını “erməni” şəhərinə
çevirməyə ümid və cəhd edirdi ki, bu da Azərbaycanın tədricən gələcək
Erməni dövlətçiliyinin ərazi bazasına çevrilməsində növbəti addım olmalı idi.
Belə ki, dünyada siyasi vəziyyətin sürətlə dəyişməsi səbəbindən,
1917-ci ilin sonuna doğru Türkiyənin ərazisində “Böyük Ermənistan”
yaratmaq ümidini itirməyə başlayan erməni millətçi təşkilatları, bu ide-
yanı Cənubi Qafqazda həyata keçirməyə qərar verirlər. “Ermənistan döv-
lətini” əsasən azərbaycanlı əhalinin yaşadığı geniş ərazilərdə yaratmaq
planlaşdırılırdı. Bu isə, öz növbəsində, çox qısa müddət ərzində iri miqyaslı
etnik təmizləmələrin həyata keçirilməsini tələb edirdi. 1918-ci ilin əvvəlində
ermənilər azərbaycanlıların öz əzəli torpaqlarından sıxışdırılması planını
həyata keçirməyə başlayırlar və 1918-ci ilin mart ayına qədər Cənubi Qaf-
qazın cənub-qərbində – Qarsda, İrəvan quberniyasında, Zəngəzurda,
Göyçədə, Yelizavetpol quberniyasının bir neçə qəzasında və Qarabağda dinc
sakinlərin-azərbaycanlıların sıxışdırılması, zorla qovulması və kütləvi şəkildə
qırılması yolu ilə hələ mövcud olmayan erməni dövləti üçün ərazilərin etnik
təmizlənməsinə nail olurlar.
Mart hadisələrindən sonra ermənilər, demək olar ki, Bakı şəhərində də
öz məqsədlərinə qismən nail olmuşdular, belə ki, şəhərdə real hakimiyyət
25 aprel 1918-ci il tarixdən artıq Bakı Xalq Komissarları Sovetinə adlanan
keçmiş Bakı Sovetinin əlində idi. Bakı Xalq Komissarları Sovetinin sədri
S.G.Şaumyan olmaqla, 12 nazir vəzifəsindən yarısını ermənilər tutur, mü-
hüm olan bütün hakim mövqelərdə – sədr, xarici işlər, ordu və donanma,
hərbi-inqilab komitəsi, dəmir yolu və dəniz nəqliyyatı, Fövqəladə Komitə
və Dövlət Nəzarəti – həmçinin ermənilər təmsil olunurdular. Bakı şəhəri və
onun ətraf kəndlərində azərbaycanlıların qırğınını həyata keçirmiş erməni
hərbi birləşmələrinin adı dəyişdirilərək “sovet qoşunları” qoyulmuşdu və on-
lar eyni erməni komandirlərin – Amazasp, podpolkovnik Bek Zurabyan və
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi