Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
56
hakimiyyət məsələsi nə qədər vacib və əhəmiyyətli olsa da, erməni faktoru
həmin hadisələrdə birmənalı olaraq, müəyyənedici amil olmuşdur.
1918-ci ilin mart hadisələrində azərbaycanlıların kütləvi şəkildə fiziki
cəhətdən məhv edilməsində şəxsən bolşeviklərin (və ya rusların) marağı
olmamışdır və bu, bir çox faktlarla, o cümlədən Bakı Sovetinin rəhbərlərindən
biri olan bolşevik A.Caparidzenin, həmçinin hərbi əməliyyatların və sonrakı
qırğınların dayandırılmasında iki piyada rus alayının fəal iştirakı ilə təsdiq
edilir. Məlumdur ki, Bakıda kütləvi mart qırğınlarına Qafqaz cəbhəsindən
qayıdan və bolşeviklər tərəfindən qəsdən şəhərdə saxlanılan 36-cı Türküstan
alayının rus komandanlığı və əsgərlərinin qətiyyətli bəyanatı nəticəsində
son qoyulmuşdur. Həmin bəyanatda əgər bolşeviklər bundan sonra qan
tökülməsini dayandırmazsa, alayın yubanmadan onlara qarşı çıxış edəcəyi
bildirilirdi. Bu kontekstdə ümumiyyətlə bolşeviklərdən söhbət getsə də,
əslində hakimiyyət qoşunlarının tərkibində olan daşnak hissələri nəzərdə
tutulurdu. Hadisələrin əvvəlində öz gəmilərindən şəhəri atəşə tutan Xəzər
donanmasının rus matrosları da, vəziyyətdən baş açdıqdan sonra Bakı Soveti-
ni hədələmiş və bildirmişlər ki, “əgər ermənilər müsəlman qırğınını davam
edərlərsə” onlar Sovetin tabeliyindən çıxacaq və şəhərin ermənilər yaşayan
hissəsini toplardan atəşə tutacaqlar. Həmin günlər “İcraiyyə Komitəsinin
sədri Caparidzenin məsələyə qətiyyətlə müdaxiləsi də” qırğınların dayandırıl-
masına öz təsirini göstərmişdi. (161)
Buhalda sadəcəolaraqBakı fəhlədeputatlarınınSovetininmilli tərkibinə
diqqət yetirmək kifayətdir və bu zaman asanlıqla görmək olar ki, Sovet
rəhbərliyində mühüm mövqelər başda Stepan Şaumyan olmaqla erməni
“bolşeviklərin”, və yaxud qatı millətçi “Daşnaksütun” erməni partiyasının
liderlərinin əlində cəmlənmişdi. Bütün bu “hərbi əməliyyatlara” başçılıq edən
“İnqilabı müdafiə komitəsinin” yuxarıda adı çəkilən rəhbər heyəti, həmçinin
o dövrdə fəaliyyət göstərən Qızıl Ordunun komanda heyətinin tərkibi də
“erməni” məzmunlu idi. Burada bir məqam dəqiqləşdirilməlidir ki, region-
da ciddi siyasi gücə malik olan Azərbaycan milli hərəkatının darmadağın
edilməsində, istər bolşeviklər – sinfi baxımdan, istərsə də daşnaklar – mil-
li baxımdan, həmrəy idilərsə, Azərbaycan xalqının kütləvi qırğınında ilk
növbədə və istisnasız olaraq, bütün ermənilər maraqlı idi. Düşünürəm ki,
erməni-bolşeviklər üçün isə bu məsələdə hər hansı bir fərqin olduğunu
söyləmək artıqdır.
Dünya görmüş müdrik bir insan, 1905-1907-ci illərdə azərbaycanlı-
erməni qanlı toqquşmalarının şahidi kimi həmin hadisələri yaşamış və 1906-
cı il Erməni-Müsəlman barışıq Komissiyasının tərkibində azərbaycanlıların
hüquqlarını qətiyyətlə müdafiə etmiş, Azərbaycan Parlamentinin gələcək
sədri, Paris sülh konfransında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin nümayən-
də heyətinin başçısı Əli Mərdan bəy Topçubaşov 1918-ci ilin martında