Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
60
nə yolla Bakı bolşeviklərinin rəhbərliyinə çıxdığı, bu işdə gürcü faktorunun
nə dərəcədə həlledici rol oynayıb-oynadığı məlum deyil, lakin A.Caparidze
şəxsən ona milis müfəttişi vəzifəsini təklif etmişdi. (166) Gelovaninin özünün
dediyinə görə, guya Bakıda mart hadisələrindən dərhal sonra o, tamamilə
digər tapşırığın yerinə yetirilməsi üçün göndərilmiş, lakin hadisələrin
gedişi nəticəsində, əsasən ermənilərdən ibarət olan və Xaçmaz dəmir yolu
ilə naməlum istiqamətdə hərəkət edən 2 minlik əsgər eşelonuna başçılıq
etməli olmuş və məhz bu “eşelon” ona, “bitərəf şəxs” kimi bolşeviklərin
hakimiyyətinin tanınması haqqında qubalılara ultimatum verməsini həvalə
etmişdir. (167)
Görünür ki, Gelovanidən fərqli olaraq dəmir yolu boyunca yaşayış
nahiyələrinin əhalisi həmin eşelonun təyinatını daha yaxşı başa düşürdü: “Yol
boyu, eşelonun yaxınlaşdığını görən müsəlman əhalisi kəndi tərk edərək
qaçırdı. Mən müsəlmanları saxlayır və yerlərində qalmaq üçün dilə tutur-
dum, çünki onları təhlükə gözləmirdi”. (168)
Qubalılar, şübhəsiz ki, Bakıda və Şamaxıda baş vermiş qanlı toqquş-
malardan və bu qəzaların şəhər və kəndlərinin müsəlman əhalisi üzərində
erməni əsgərləri tərəfindən törədilmiş zorakılıqlardan xəbərdar idilər.
Bakıda yaşayan bir çox qubalılar ermənilərin özbaşınalıqlarından xilas ol-
maq üçün ailələri ilə birlikdə Qubaya köçmüşdülər və həmyerlilərinə baş
vermiş hadisələrin faciəvi nəticələrindən danışmışdılar. Bununla bərabər,
Bakıda və Şamaxıda törədilənlərin qisasını almaq üçün yerli erməniləri
cəzalandırmağı qərar vermiş bəzi Quba sakinlərinin bir neçə erməni evinə
hücum edərək onları qarət etməsi kimi halların qarşısı şəhər hakimiyyəti və
müsəlman cəmiyyəti tərəfindən dərhal alınmış, Qubanın erməni əhalisinin
təhlükəsizliyini təmin etmək üçün tədbirlər görülmüşdü. Doğrudur, bu
tədbirlərdən biri özünün qeyri-adiliyi ilə fərqlənirdi. Belə ki, Qubada yaşayan
onlarla erməninin (40-dan 200-dək) həyatını hər hansı təcavüzdən qorumaq
məqsədilə müsəlmanlar onları yeri camaatdan təcrid etməyi lazım bilmiş
və etibarlı mühafizə təyin edərək şəhər həbsxanasında yerləşdirmişdilər.
Qubalılar “məhbusları” yaxşıca yedirdir, müsəlman qonşuları onları ziyarət
edir, özləri ilə yemək gətirir, onların evlərindən və əmlakından muğayat olur-
dular. Şəhərdə vəziyyət o dərəcədə sakit və nəzarət altında idi ki, Sovet
hakimiyyətinin Qubaya gəlmiş ilk “müjdəçisi” – David Aleksandroviç Gelo-
vani, ermənilərə qarşı hər hansı bir təhlükənin gözlənilmədiyini qərara alaraq
dərhal onları “azad edir”. (169)
Lakin az sonra məlum olur ki, Sovet hakimiyyətini tanımaq və ona tabe
olmaq haqqında həmin Gelovani tərəfindən irəli sürülən ultimatum qəbul
edilməyəcəyi təqdirdə, artıq bütün şəhəri təhlükə gözləyir.
Bakı və Şamaxı hadisələrindən sonra kifayət qədər qorxmuş və “im-
tina edildiyi halda şəhər yerlə yeksan ediləcək” hədəsi ilə düşünməyə cəmi