Qeyd olunduğu kimi Şamaxıda və onun kəndlərində azərbaycanlı

qırğınlarının hazırlanmasında, eləcə də həyata keçirilməsində yerli erməni

əhalisi, habelə bir sıra malakan kəndlərinin əhalisi fəal iştirak etmişdi. Bakıda

baş vermiş analoji hadisələrə cəmi bir neçə saat qalmış Şamaxı şəhərinə

hücumun başlanması bir sıra digər faktlarla yanaşı Azərbaycanın müxtəlif

regionlarında dinc azərbaycanlı əhalisinə qarşı bolşevik-daşnak qüvvələrinin

cəza aksiyalarının hamısının vahid bir mərkəzdən koordinasiya olunduğuna

təkzibedilməz sübut idi.

* * *

Quba qəzası 1918-ci il qanlı mart hadisələrindən sonra bolşeviklərin

Bakı və Şamaxı qəzalarında qurduqları Sovet hakimiyyətini genişləndirmək

istədikləri üçüncü Azərbaycan regionu oldu. Lakin, Qubada olan şərait Bakı

və Şamaxıdan bir qədər fərqli idi. Tarixi xülasədən aydın olduğu kimi, vaxtilə

Quba xanlığının və eyni adlı qəzanın sosial-siyasi və iqtisadi həyatında

erməni elementi heç bir gözə çarpan rol oynamamışdır. 1918-ci ildə Quba

şəhərində və yığcam şəkildə qəzanın 2-3 erməni kəndində yaşayan azsaylı

erməni əhalisinin öz kilsələri, dini məktəbləri və s. olsa da, yerli zadəgan

dairələrində nüfuzlu elitasının və gözəçarpan zəngin təbəqəsi olmadığından

onlar, demək olar ki, şəhərin və qəzanın inzibati-idarəçilik və ictimai struktu-

runda demək olar ki, təmsil olunmurdular. Həmin strukturlarda əsas vəzifələri

və rütbələri rus, azərbaycanlı, tat, ləzgi və yəhudi xalqlarının nümayəndələri

tuturdu.

Artıq yuxarıda deyildiyi kimi, Quba fəhlə və əsgər deputatları Sovetində

Quba bolşeviklərinin mövqeyi də yeni Sovet hakimiyyətinin qurulması işində

dayaq olmaq üçün kifayət qədər güclü deyildi. Bu dövrdə Quba qəzasında

rəsmi olaraq real hakimiyyəti, az öncə Zaqafqaziya komissarlığını ləğv etmiş Za-

qafqaziya Seyminə tabe olan ictimai təşkilatların İcraiyyə komitəsi təmsil edirdi.

Bu səbəblərdənmi, yaxud tarixi qanunauyğunluğa əməl edərək,

hər halda, bir zamanlar rus çar hakimiyyətində olduğu kimi, Bakı Xalq

Komissarları Soveti də bu qəzanı əvvəlcə sülh yolu ilə ələ almağa, yəni,

qubalılara bolşeviklərin hakimiyyətini könüllü olaraq tanımağı təklif etməyə

qərar verdilər. Diqqətəlayiq haldır ki, bu iş üçün əsas “elçi” – danışıqlar

aparacaq şəxs roluna Bakı bolşeviklərinin siyasi dairələrində tamamilə

təsadüfi adam olan David Aleksandroviç Gelovani adlı bir şəxs seçilmişdi.

30 yaşlı, gürcü knyaz nəslinə mənsub, sosial-demokrat-menşevik, Moskvada

ali tibb məktəbinin tələbəsi olmuş, siyasi əqidəsinə görə sürgün edilmiş və

yalnız oktyabr çevrilişindən sonra azadlığa buraxılmış D.A.Gelovani 1918-

ci ilin əvvəlində qohumları ilə görüşmək üçün Qafqaza gəlmiş, lakin Rusi-

yaya geri dönə bilməmiş və “işsiz-gücsüz Bakıda peyda olmuşdu”. Onun

1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman

əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi