2 saat vaxt verilmiş qubalıların bu ultimatuma necə cavab verəcəyini an-

lamaq çətin deyildi. Qubalılar ultimatumu qəbul edirdilər və düz 8 gün

Sovet hakimiyyəti altında yaşadılar. Bu qısamüddətli hadisə dərhal Bakı

bolşeviklərinin qəzetlərində əks olunur və göstərilir ki, aprelin 23-də Quba-

da, şəhər meydanında təntənəli surətdə Sovet hakimiyyəti elan olunmuş

və “zəhmətkeşlər bu hadisəni böyük ruh yüksəkliyi ilə qeyd etmişlər”. (170)

Elə həmin gün Quba qəzasında hərbi inqilab komissarlığı yaradılmış, “si-

yasi məhbuslar (şəhər erməniləri - ? S.R.T.) həbsxanalardan azad edilmiş”, yerli

burjuaziyanın üzərinə 1 milyon rubl məbləğində kontribusiya qoyulmuşdur. (171)

Gelovani özünü Qubanın qəza komissarı elan edir.

Qeyd etmək lazımdır ki, bu hadisələr ərəfəsində Qubada şəhər rəisi

və aşağı inzibati orqanlardan savayı hər hansı hakimiyyət mövcud deyil-

di. Həmin vaxt qəza komissarı Əli bəy Zizikski, Bakıda və Şamaxıda mart

hadisələrindən dərhal sonra öz hərbi dəstələri ilə birlikdə Qubadan çaxaraq

Dağıstandan azərbaycanlıların köməyinə gəlmiş Nəcməddin Qotsinskinin

dəstələri ilə birlikdə artıq Bakının girəcəyində, Xırdalan yaxınlığında şəhəri və

onun müsəlman əhalisini xilas etmək məqsədilə bolşevik-daşnak qoşunları

ilə döyüşlər aparırdı. (172)

Qubaya gəlmiş hərbi birləşmələrə hər hansı müqavimət göstərmək

imkanına malik olmasalar da, Quba ictimaiyyəti Sovet hakimiyyətinin

qurulmasının perspektivlərinə kifayət qədər ciddi yanaşır. Belə ki, şəhərin

tanınmış nümayəndələri hələ ultimatum elan edilənədək, “onun nəzəriyyəsi”

ilə tanış olmaq arzularını bəyan edirlər. Gelovaninin əsasən ermənilərdən

və bir neçə nəfər rus və yəhudidən ibarət olan beynəlmiləl dəstəsinin Quba

yaxınlığında yerləşdiyi haqda məlumat alan qubalılar da şəhərin müsəlman,

rusvəyəhudi cəmiyyətlərininnümayəndələrindənibarətbeynəlmiləlbirheyəti

bolşeviklərin dayandığı Xaçmaz stansiyasına göndərirlər. Nümayəndələr

hərbi dəstənin Qubaya nə məqsədlə gəldiyini öyrənmək istəyir, daha sonra

“bolşeviklərin proqramı ilə tanış olmaq və bu proqramın qubalılar üçün nə

dərəcədə məqbul olub-olmadığını müəyyənləşdirmək məqsədilə” özlərinin

Bakıya buraxılmasını xahiş edirlər. Siyasi əqidəsinə görə sosial-demokrat -

menşevik olan Gelovani qubalıların xahişinə hörmətlə yanaşır və özü şəxsən

onlaraBakıyagetməyi vəbuməsələni “bolşeviklərin rəhbərləri ilə” araşdırmağı

tövsiyə edir. (173) Lakin bolşevik hakimiyyətinin qubalılar tərəfindən “könül-

lü olaraq” tanınmasını gözləmədən, Gelovani bu hadisədən 2 gün son-

ra 187 əsgərdən ibarət silahlı dəstə ilə şəhərə daxil olur və qubalıları fakt

qarşısında qoyur. Bununla bərabər, Qubanın müsəlman əhalisinin dinc əh-

val-ruhiyyəsindən əmin olan Gelovani“ Quba nümayəndələrini bolşevizmin

ideyaları ilə ümumi şəkildə tanış etmək” qərarına gəlir. Bu məqsədlə Quba

məscidində Qubanın müsəlman cəmiyyətinin tanınmış nümayəndələrinin və

həm sünni, həm də şiə məzhəbindən olan ali ruhani şəxslərin – Molla Hacı

1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman

əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi