Gelovaninin dəstəsi ilə ləzgilər arasında silahlı toqquşmanı mahiyyətcə

Qubada “Sovet hakimiyyətinin qurulması” uğrunda birinci və sonuncu

mübarizə adlandırmaq olar. Və menşevik-gürcü knyazının başçılıq etdiyi

ermənilərin, bir neçə rus və yəhudi əsgərlərinin şəxsində “bolşevizm ideyası

tərəfdarları” bu mübarizədə məğlub olurlar. Hər iki tərəf itkilərə məruz

qalır, ləzgilərdən 200 nəfər öldürülür, həmçinin dinc sakinlərdən 70 nəfər

həlak olur. “Geri çəkilərkən Ağacanyanın dəstəsi Bulvar küçəsini yandırmış,

Bazar küçəsində 16, Komendant küçəsində – 7, şəhərin kənarında, köhnə

həbsxananın yaxınlığında isə 35 nəfəri qətlə yetirmişdi. Bolşeviklər geri

çəkilərkən Qəza İdarəsi, Şəhər Duması və Barışıq məhkəməsinin binalarına

od vurmuş və Cümə məscidini yandırmağa cəhd göstərmişdilər”. (178)

“Vətəndaş müharibəsinin” bu ilk döyüşünün “siyasi” xarakterinə bax-

mayaraq, ermənilərin həmin döyüşdə iştirakı və geri çəkilərkən törətdikləri

hərəkətlər artıq ona “milli” çalar verir. Belə ki, bolşeviklərin Qubadan getməsi

onunla əlamətdar olur ki, “müstəntiqlər Manuylov və Esman istisna olmaqla,

onlarlabirlikdərusməmurlarınınhamısı, həmçininəczaçılarvəbütünermənilər

də şəhəri tərk edir”. (179) Bu məqam qubalıların çoxunun şəhadətlərində

vurğulanır və qeyd edilir ki, Gelovani bütün evləri bir-bir gəzərək ermənilərlə

rusları yığdı və özü ilə apardı”. Gelovaninin özü isə iddia edirdi ki, erməni

dəstəsinin rəhbəri – Ağacanyan “Qubanın bütün xristian əhalisini, əsasən

də erməniləri, Qubadan çıxarmaq məqsədilə, toplayırdı”. Bu halda Gelova-

ninin dedikləri həqiqətə daha uyğun gəlir və bunu onun sonrakı sözləri də

sübut edir: ““Biz geri çəkilməyə başladıq. Mən dəstə ilə qabaqda gedirdim.

Onun (Ağacanyanın) əsgərləri qaçqınları ataraq qaçırdılar. Qeyd etməliyəm

ki, qaçqınlar erməni əsgərlərdən xahiş edirdilər ki, ləzgilərə atəş atmasınlar.

Qaçqınların bir hissəsini mənim dəstəm apardı, qalan hissəsi isə Leontyev

bağının yanında qaldı və ləzgilər onları öldürdülər”. (180) Atışmalar zamanı

“çıxıb gedən” və ya erməni-bolşevik dəstəsi tərəfindən zorla “çıxarılan” xris-

tian əhalisindən bir neçə rus, yəhudi və erməni, o cümlədən rus və erməni

keşişləri ölmüşdü. “Ölənlərdən bir neçəsinin meyiti bolşeviklər tərəfindən

götürüldü, qalanları isə yerindəcə qaldı. Onların kimin – bolşeviklərin və ya

ləzgilərin gülləsindən öldüyü müəyyən edilməmişdir”. (181)

Hadisələrin sonrakı gedişi göstərdi ki, qubalılara dinc yaşamaq üçün

cəmi iki həftəlik fasilə verilibmiş. 1918-ci ilin may ayının 1-də Amazaspın

komandanlığı altında yalnız ermənilərdən ibarət olan 3 minlik hərbi

birləşmələr üç tərəfdən Quba şəhərinə daxil oldular.

Amazaspın alaylarının Quba şəhərində və qəzasında yenidən “Sovet

hakimiyyətini təsdiq etməyə” necə başladıqlarını qubalıların özləri təsvir

edirlər: “1918-ci ilin may ayının 1-də səhər məşhur daşnaksakan Amazaspın

və onun köməkçisi Nikolayın rəhbərliyi altında yalnız ermənilərdən ibarət

olan adı çəkilən dəstə, şəhəri mühasirəyə alaraq, onu toplardan, pulemyot-

1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman

əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi