Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
64
lardan və tüfənglərdən atəşə tutmağa başladılar. Dəhşətli çaxnaşma və təlaş
başlandı. Dəstə maneəsiz şəhərə daxil oldu”. Dörd hissəyə bölünmüş şəhərin
hər hissəsində qərargahlar yaradıldı: birinci qərargah Leontyev bağının
yanında, ikincisi – erməni kilsəsinin hasarının içində, üçüncüsü – dağda,
müsəlman qəbiristanlığının yaxınlığında, dördüncüsü, mərkəzi qərargah isə
Yəhudi qəsəbəsinin təpəsində yerləşdi. (182)
“Şəhərin alınması müsəlman əhalisinin qırğını və onun üzərində
müxtəlif cür zorakılıqlarla müşayiət olunurdu… Elə birinci gün, şəhərin aşağı
hissəsində əksəriyyəti qadın və uşaqlar olan, 715 müsəlman öldürüldü. İkin-
ci gün şəhərin 1-ci və 2-ci hissələrində, 1012 nəfər - əksəriyyəti şəhərin
kasıb təbəqəsindən və iranlı təbəələrdən ibarət olan kişilər qətlə yetirildilər...,
müsəlmanların əmlakı talan edilirdi. Qubanın ictimai xadimlərinin apardığı
hesablamalara görə, Amazaspın dəstələri hələ yalnız şəhərin özündə dörd
milyon rubl nağd pul, dörd milyon yarım rubl dəyərində qızıl, qızıl əşyaları
və qiymətli daşlar, iyirmi beş milyon rubl dəyərində müxtəlif mallar və ərzaq
ehtiyatı ələ keçirmişdi. Bundan əlavə, Amazaspın dəstələri Quba şəhərində
yüz beş ev və tikili yandırmışdı. Həmçinin müsəlman idarələrinin yerləşdiyi
binalar da yandırılmışdı. Yanğınlar nəticəsində zərərçəkənlərə yüz milyon
rubl həcmində ziyan vurulmuşdu. (183)
Amazaspın dəstələrinin hər hansı bir siyasi vəzifə - yeni hakimiyyətin
qurulması - yerinə yetirmədiyi, əksinə müstəsna olaraq cəza missiyasını
yerinə yetirdiyi heç kimdə şübhə doğurmurdu. “Ermənilər elə ilk hücum
vaxtı müsəlmanları, qadın və uşaqları amansızlıqla və qəddarlıqla öldürməyə
başladılar. Onlar, küçələrdə və meydanlarda olanların hamısını qətlə
yetirdikdən sonra, evlərə soxularaq, südəmər körpələrə belə rəhm etmədən,
bütöv ailələri qırırdılar. Bundan əlavə, ermənilər müsəlmanların qızılını, pu-
lunu və qiymətli əşyalarını əllərindən alaraq, qarət edirdilər. Bu azmış kimi,
onlar evlərə və mağazalara yandırmağa başladılar. Yığışdırılmamış meyitlər
küçələrdə, evlərdə qalmışdı və çürüyürdü. Ermənilər azğınlaşmışdılar və bir
neçə gün müsəlman qanı içməkdən doymurdular”. (184)
Meyitlərin dəfn edilməsi ilə bağlı şəhər rəisi Əli Abbas bəy Əlibəyov
dəfələrlə Amazaspa müraciət etsə də, rədd cavabı alırdı. Yalnız dördüncü gün
erməni carçılar müsəlman kişiləri qollarında ağ sarğı ilə çıxmağa və meyitləri
basdırmağa çağırdılar. Şəhərin bir çox sakinləri bu çağırışa cavab olaraq bayıra
çıxdı, lakin onlardan heç biri geri qayıtmadıqdan - hamısı güllələndikdən son-
ra - camaat yenidən gizləndi. Basdırılmayan və yeni öldürülənlərin meyitləri
ermənilər gədənə qədər, yəni 9 gün küçələrdə qaldı. (185)
Amazasp şəxsən öz qoşunlarının əməllərinin cəza xarakteri daşıdığını
gizlətmirdi. Qubaya gəlişinin dördüncü günü Amazasp qubalıları məscidin
qarşısındakı meydana toplayaraq onlara təxminən aşağıdakı məzmunda
nitqlə müraciət edir: “Mən əslən Ərzurumdanam. Uzun müddət türklərlə