Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
70
liderlərindən biri olan Amazaspın məşhur dəstəsinin olduğu 4 eşelon
göründü və Amazasp bəyan etdi ki, mərkəzin, şəxsən yoldaş Şaumyanın
əmri ilə Qubanı yer üzündən silmək üçün şəhərə tərəf hərəkət edirlər. Amma
onlar yoldaş Naneyşvilidən bu işdə bizim partiyanın nümayəndəsinin də
iştirakını təmin etməyi xahiş etdilər. Hərçənd Amazaspın yanında fövqəladə
komissar kimi eser (əslində, qatı daşnak) Velunts var idi. Çox düşündükdən
sonra yoldaş Naneyşvili mənə onlarla getməyi təklif etdi. Mən qəti şəkildə
bundan imtina etdim, çünki bu dəstənin nə edə biləcəyini qabaqcadan
görürdüm”. (211)
Beləliklə, yalnız sıravi qubalılar deyil, indiki halda bolşevik “partiyasının
nümayəndəsi” də təsdiq edirdi ki, Amazaspın dəstəsi Qubaya məhz mərkəzin,
konkret olaraq – Stepan Şaumyanın əmri ilə müsəlman əhalisinə divan tut-
maq məqsədilə göndərilmişdi.
Burada belə bir sual meydana çıxır – bolşevik, eyni zamanda həm də
müsəlman və əslən qubalı olan M.C.Bağırov hadisələrin gedişinə hər hansı bir
təsir göstərə bilərdimi? Çox güman ki, yox. M.C.Bağırov özü sonradan etiraf
edirdi: “Çox təəssüf edirəm ki, mənim iradəmin əksinə olaraq mənə Qubada
baş vermiş dəhşətli mənzərənin şahidi olmaq qismət oldu. Mən nəinki əhalinin
günahsız hissəsinə daşnakların vəhşi hərəkətlərindən qorunmaq üçün heç bir
köməklik göstərə bilmədim, hətta öz qohumlarımı da xilas edə bilmədim.
Mənim 70 yaşlı qoca əmimMir Talıb, onun oğlu – Mir Həşim, kürəkənimiz Hacı
Heybət və digər qohumlarım süngülərlə vəhşicəsinə qətlə yetirildilər”. (212)
Burada, Bağırov tərəfindən edilən daha bir qeyd – özünü gələcəkdə təmizə
çıxarmaq məqsədiləmi yazdığı, yaxud həqiqətən baş vermiş bir məqam da
diqqəti cəlb edir: “Yeri gəlmişkən, yoldaş Naneyşvili məni Amazaspın dəstəsi
ilə Qubaya göndərərkən onun müavinlərindən zəmanət aldı ki, ... mən onların
himayəsi altında olacağam, mən isə öz növbəmdə Viktor Naneyşvilidən söz
aldım ki, o, mənim öz xoşumla getmədiyimi təsdiq edir ...”. (213)
Öz xoşu iləmi, ya yox, hər halda Mir Cəfər Bağırov əks tərəfdəki
düşərgədə olsa da, öz həmyerliləri ilə birlikdə Quba faciəsini yaşamalı olur.
Bununla belə, Mir Cəfər Bağırov “o dəhşətli mənzərənin” qarşısının alınması
üçün olmasa da, heç olmasa dayandırılması üçün hər hansı bir cəhd etməyə
də təşəbbüs göstərir. Bu fakt D.Gelovaninin sonrakı izahatı ilə təsdiq olunur:
“Caparidze mənim keçmiş müavinim, qubalı Mir Cəfər Bağırovdan teleqram
almışdı. Teleqramda deyilirdi ki, qubalılar onları xilas etmək üçün mənim
Qubaya gəlməyi xahiş edirlər, çünki Amazasp sağa-sola hər tərəfi yandırır
və hamını qətlə yetirirdi. Caparidze mənə Quba şəhərinə getməyi təklif etdi.
Mən razılaşdım və geniş səlahiyyətlər alaraq, Qubaya gəldim. Mən burada
törətdiklərinə görə Amazaspı danladım. O, və dəstənin komissarı Velunts
mənə cavab verdilər ki, şəhərə öz aralarında müharibəyə başlayan şiə və
sünnilər od vurmuş və bir-birini qırmışlar. Mən onlara inanmadım və Ama-