Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
72
“Azərbaycanın geniş ictimaiyyəti və partiya fəallarının hiddətinə səbəb
olan” belə kitablardan biri - Georqiy Xolopovun (Xalapyan) yazdığı “Buxtanın
işıqları” adlı roman M.C.Bağırovu birbaşa ÜK(b)P MK-ya, Q.İ.Malenkova
məktublamüraciət etməsinə səbəb olur. Buməktubda Bağırov Bakı haqqında,
Azərbaycanın paytaxtı haqqında roman yazan müəllifin Azərbaycan xalqını
bilərəkdən tamamilə “kənara qoyduğunu”, azərbaycanlı obrazların isə
təxribatçı kimi təsvir olunduğunu” vurğulayır: “Romanda bir nəfər də
müsbət azərbaycanlı, neft uğrunda mübarizə aparan əsl qəhrəman surəti
yoxdur”. Tanınmış Sovet dövlət xadimi, 1921-1926-cı illərdə Azərbaycan
partiya təşkilatına rəhbərlik etmiş Serqey Mironoviç Kirova həsr edilmiş bu
əsərin mərkəzi qəhrəmanı isə Tiqran adlı bir şəxsdir. “Səfil, küçələrdə siqa-
ret satan, ayaqqabı silən, meyxanalarda içki paylayan, gecə evlərinin, oğru
yığıncaqlarının müştərisi olan bir şəxs Kirovla təsadüfü görüşdən dərhal
sonra, elə ikinci günü onun sürücüsü, yaxın və inandığı adamı olur, müəllifin
dili ilə desək, “Kirovun sevimlisi”nə çevrilir”. (218)
Kitabın müəllifi - Şamaxıda doğulmuş və Bakıda yaşamış, erməni
əsilli G.K.Xolopov (Xalapov-Xalapyan) 1930-cu ildə Leninqrada köçsə də,
qohumlarına baş çəkmək və gələcək kitabı üçünmaterial toplamaqməqsədilə
mütəmadi olaraq Bakıya gəlirdi. Nəhayət, həmin kitab ərsəyə çıxanda
məlum olur ki, qarşısına “C.M.Kirovun rəhbərliyi altında Azərbaycanda neft
sənayesinin bərpa olunması prosesini işıqlandırmaq” məqsədi qoyulmuş
bu əsər “Bakı neftçilərinin fədakar əməyindən bəhs edən səhnələrlə deyil,
Bakıda Sovet hakimiyyətinin qurulduğu gün – 1920-ci il 28 aprel tarixdə
guya “qırğına” məruz qalmış Bakının erməni əhalisinin, o cümlədən Tiqranın
iztirablarını təsvir olunan epizodlarla zəngindir”.
Bağırov haqlı olaraq kitabda gətirilən bu cür səhnələri yalan və böhtan
adlandırır, belə ki, 1920-ci il aprelin 28-də baş verən hadisələr hamıya
məlum idi və o gün milli zəmində iğtişaşlar, xüsusilə erməni əhalisinə qarşı
“gözlənilən” hər hansı qırğınlar barədə danışmaq belə mənasız idi. Məlum
idi ki, 28 aprel tarixdə Azərbaycanda hakimiyyət Azərbaycan Parlamen-
ti tərəfindən azərbaycanlı kommunistlərə dinc yolla təhvil verilmişdi, hələ
bu hadisədən əvvəl suveren dövlət sayılan Azərbaycanın sərhədlərini qa-
nunsuz olaraq keçən XI Qızıl Ordu həmin gün Bakıya gəlirdi, hakimiyyət
dəyişikliyinin ertəsi günü isə artıq Azərbaycanın görkəmli dövlət, siyasət,
hərbçi və s. xadimlərinin, “Musavat”, “İttihad” və digər partiyaların üzvlərinin
həbs olunmasına başlanmışdı.
Təsadüfü deyil ki, M.C.Bağırov Malenkova ünvanladığı məktubunda
1920-ci il deyil, 1918-ci il hadisələrinəmüraciət etməyi lazımbilir və göstərirdi
ki, “romanda nəinki daşnakların milli qırğınların qızışdırılmasında oynadığı
rol, onların 1918-ci il müdafiə xəttinin qırılmasına və ingilis imperialistlərinin
şəhərə girməsinə gətirib çıxaran satqın əməlləri, Lalayev cəlladlarının