81
* * *
1918-ci il 28 may tarixdə Zaqafqaziya Seymi buraxıldıqdan son-
ra Azərbaycan fraksiyası tərəfindən yaradılmış Milli Şuranın ilk iclasında
Azərbaycanmüstəqil respublikaelanedildi. Yeni demokratikdövlətinyaranması
faktını hüquqi cəhətdən təsdiq edən “Azərbaycanın müstəqilliyi haqqında akt”
qəbul olundu və yeni dövlətin adı Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti təsdiq edildi.
Elə bu iclasda ilk Azərbaycan hökuməti formalaşdı, Fətəli Xan Xoyski hökumət
başçısı, Məmməd Həsən Hacınski xarici işlər naziri, Xəlil bəy Xasməmmədov
ədliyyə naziri və digər təyinatlar oldu.
Fəaliyyətə başladıqdan və Tiflisdən Gəncəyə köçdükdən ay yarım
sonra, 1918-ci ilin iyul ayının ortalarında, AXC Nazirlər Kabinəsi xarici işlər
naziri M.H.Hacınskinin məruzəsini dinləyərək respublikada baş vermiş
hadisələrə, xüsusilə də dinc azərbaycanlı əhalisinə qarşı törədilən kütləvi
zorakılıq hallarına öz mövqeyini bildirməyi vacib hesab etdi. Məruzədə de-
yilirdi: “Artıq dörd aydır ki, Azərbaycan ərazisinin müxtəlif bölgələri bandalar
tərəfindən dağıdılır, bolşevik adı ilə məsuliyyətsiz erməni hərbi hissələri və
başqaları mülki müsəlman əhalisinin həyatı və əmlakına qarşı eşidilməmiş
vəhşiliklər törədirlər. Eyni zamanda həmin quldur dəstələrinin təşkilatçıları
tərəfindən göndərilən yalan məlumatlar əsasında Avropa ölkələrində bütün
ictimai fikir tamamilə əks istiqamətdə yönəldilir”. Məruzədə qeyd edilirdi
ki, həm dövlətin ümumi mənafeyi, həm də əhalinin zərərçəkən qruplarının
mənafeyi elə bir təşkilatın yaradılmasını zəruri edir ki, o bütün zorakılıq
hadisələrinin dəqiq qeydiyyatını aparsın; 2. bu zorakılıqların törədildiyi
şəraiti müəyyənləşdirsin; cinayətkarları aşkar etsin və onların vurduqları
zərərin ümumi miqyasını müəyyənləşdirsin”. Bu təşkilat Fövqəladə Təhqiqat
Komissiyası şəklində yaranmalı, onun işinin nəticələri müxtəlif Avropa və
türk dillərində nəşr edilməli və geniş yayılmalı idi. M.H.Hacınski xüsusilə
vurğulayırdı ki, Təhqiqat Komissiyasının təşkilinə yubanmadan başlamaq
lazımdır, “çünki, adamların dindirilməsi, fotoşəkillərin çəkilməsi və digər
maddi sübutların əldə edilməsi mənasında indi, isti-isti görülməsi müm-
kün olan bir çox şeyləri etmək sonradan çətin olacaqdır, və ya, ola bilsin ki,
ümumiyyətlə mümkün olmayacaqdır”. (248)
AXC hökuməti özünün Gəncədə keçirdiyi 15 iyul 1918-ci il tarixli həmin
iclasında bu məsələni geniş və ətraflı müzakirə edərək, “Avropa müharibəsi
başlandığı vaxtdan bütün Cənubi Qafqazın hüdudları daxilində müsəlmanlar
və onların əmlakı üzərində törədilmiş zorakılıq hallarının araşdırılması üçün,
Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının (FTK) yaradılması” haqqında qərar qəbul
etdi. Həmin il avqust ayinin 31-də AXC hökumətinin başçısı, eyni zamanda
xarici işlər naziri olan F.X.Xoyskinin imzaladığı fərmana əsasən 7 nəfərdən
ibarət Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası yaradıldı. Tanınmış hüquqşünas,
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi