83
basqın edərək, onu darmadağın etmiş, iki minə yaxın kişi, qadın və uşaqları
qətlə yetirmiş, şəhər əhalisinin daşınan əmlakını talan etmiş, şəhər binalarına
od vurmuş və təxminən 105 ev və tikili yandırmışlar, həmçinin, həmin qul-
dur dəstəsi Qubaya hərəkət edərkən yol boyu müsəlman kəndlərinə hücum
etmiş, Quba qəzasında 122 kəndi yandırmış və darmadağın eləmiş, əhalinin
bütün daşınan əmlakını qarət etmiş, qadın və uşaqlara rəhm etmədən, bu
kəndlərin sakinlərini öldürmüşdür”. (251)
Müttəhimlərin siyahısı, əlbəttə ki, Amazaspdan başlayırdı, ardınca isə
onun “döyüş silahdaşları” – köməkçisi Nikolay və komissar Velunts, daha
sonra Quba şəhərinin və kəndlərinin müsəlman qırğınlarında fəal iştirak
edən erməni sakinlərinin adları gəlirdi.
Quba şəhərinin və qəzasının yerli erməni əhalisinin müəyyən hissəsinin
müsəlman əhaliyə qarşı qırğınlarda iştirakı Bakıda və Şamaxıdakı qədər
geniş miqyaslı olmasa da, erməni vəhşiliklərinin şahidi olmuş bütün Qubalı
müsəlmanları – istər azərbaycanlı, istərsə də ləzgi, tat, avar və s., həmçinin
qazanc dalınca Qubaya gəlmiş iranlı əhalinin, əslən cənubi azərbaycanlı
əhalini çox sarsıtmışdı. Bolşevik-daşnak birləşmələrinin hədəfinin, etnik fak-
tor nəzərə alınmadan, qəzanın bütün müsəlman əhalisinin olduğu, yalnız
azərbaycanlı-türk deyil, ləzgi və tat kəndlərinin dağıdılması və yandırılması
ilə sübut edilirdi. (252) Qəzanın rus kəndlərindən heç birinin erməni
basqınlarına məruz qalmadığı faktı bunu bir daha təsdiq edirdi.
Müsəlman qırğınlarında ittihamolunan Quba ermənilərinin sayının azlığı
onunla izah edilirdi ki, onlar yalnız ayrı-ayrı zərərçəkən qubalılar tərəfindən
tanınaraq göstərilən şəxslər idi, və təbii ki, qubalılar müsəlman qırğınlarında
şəxsən iştirak edən və yaxud Amazaspın dəstəsindən olan erməni əsgərlərinə
bələdçilik edən yerli ermənilərin hamısını üzdən tanıya bilməzdilər. Quba
ermənilərin şəhər üzərinə hazırlanan hücumla əlaqələrinin olduğunu, və ya-
xud, ən azı bundan xəbərdar olduqlarını qubalılar tərəfindən göstərilən faktlar
sübut edirdi: “Mən gördüm ki, bu ilin mart ayının 1-dən Quba ermənilərinin
bir çoxu Qubadakı öz daşınan və daşınmaz əmlakını satmağa və çıxıb getməyə
başlayıblar, məsələn, Aleksandr Melikov, Cavad Parseqov, Mirzə Parseqov,
Maqaks Poqosov, Artaşes Melikov, Nerses Sarumov və digərləri öz əmlakını
sataraq çıxıb getdilər. Mən AleksandrMelikovdan və Baqdasarovdan əmlaklarını
niyə satdıqlarını və çıxıb getdiklərini soruşduqda, onlar mənə dedilər ki: “Sizinlə
bizim aramızda nə isə gözlənilir. Komitə bizi geri çağırır”. (253) “Mən Amazaspın
dəstəsində silahlı Quba ermənilərindən Arutyunu, Karomezin oğlunu öz oğlu
ilə, və Quba hadisələrindən bir neçə ay əvvəl öz mülkünü satmış Qriqorinin
oğlunu gördüm. Həmin bu Qriqori müsəlmanlara deyirdi: “Biz evlərimizi sizə
satdıq, bəs siz kimə satacaqsınız?” (254)
Qubalıların çoxu müstəntiqin “müsəlmanların ermənilər tərəfindən
bu dərəcədə qəddarcasına və kütləvi şəkildə öldürülməsinin səbəblərini
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi