Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
86
nəfərlik quldur dəstəsi yaradaraq” həmin məqsədin yerinə yetirilməsinə
“sövq edən” səbəb - “müsəlman əhalisinə qarşı dini və tayfa düşmənçiliyi” -
istintaq tərəfindən irəli sürülən bu izah - nə dərəcədə dolğun və mükəmməl
idi?” (265)
Şübhəsiz ki, tam hüquqi vəzifəni yerinə yetirməklə, nə müstəntiq
Novatski, nə də ümumən Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası araşdırdıqları
hadisələrə siyasi qiymət verə bilməzdilər və bunu etməli də deyildilər,
hərçənd həmin hadisələrin səbəbi heç də dini və tayfa düşmənçiliyi ilə,
məqsədi isə təkcə müsəlman əhalisini qırmaq və onun əmlakına sahib ol-
maqla məhdudlaşmırdı.
Burada daha bir məqamı nəzərə almaq lazımdır ki, təhqiqat zamanı
istintaq yalnız şahidlərin və ya zərərçəkənlərin verdikləri şəhadətlərlə
kifayətlənməyərək, hər bir fakt üzrə müqəssirlərin yalnız şəxsiyyətini deyil,
həm də millətini müəyyən etməyə çalışırdı. Rusların və yəhudilərin qətllərdə
və qarətlərdə iştirakı haqqında qubalılara verilən suallar və istintaqın əldə et-
diyi cavablar bir daha təsdiq edir ki, Qubada və Quba qəzasının kəndlərində
törədilmiş müsəlman qırğınları yalnız erməni milli silahlı qüvvələri tərəfindən
planlaşdırılmış və həyata keçirilmişdi.
Belə ki, qubalıların ifadələrində “ruslar” əsasən Gelovaninin dəstəsinin
ləzgilərlə üçgünlük “müharibədə” döyüşmüş üzvləri kimi xatırlanırdı”.
Amazaspın dəstəsində rusların olması, yalnız iki sənəddə, lakin birbaşa
deyil, eşidilmiş izahat əsasında göstərilir, eləcə də onların talanlarda iştirak
faktı təsdiq edilmirdi, əksinə: “Biz bolşevikləri görməmişik, amma onları kim
görübsə, danışır ki, onlar yalnız ermənilərdən ibarət idi, az sayda ruslar var
idi, lakin onlar nə yanğınlar törətməkdə, nə də qətllərdə iştirak etməmişlər,
onlar hətta erməniləri müsəlmanlara qarşı zorakılıqlardan çəkindirirdilər”;
“Biz bolşevikləri görməmişik, amma onları kim görübsə, danışır ki, onlar
yalnız ermənilərdən, yəhudilərdən və bir neçə rusdan ibarət idilər, kəndləri
isə ancaq ermənilər yandırırdılar”. (266)
Yalnız şəhər rəisi Ə.b.Əlibəyov iddia edirdi ki, şəhərdəki qırğınlarda
ermənilərlə birgə ruslar və yəhudilər də iştirak etmişlər, amma hansı rusların
– gəlmə, yoxsa yerli rusların olduğu dəqiqləşdirilmirdi. (267) Qırğınlarda
iştirak edən yerli sakinlər arasında qubalılar tərəfindən yalnız bir rusun adı
çəkilirdi – ifadə verən şəxsin qardaşı oğlu tərəfindən tanınmış Saşa Lukya-
nov. (268) Lakin “Quba şəhərinin... talan edilməsi haqqında” istintaq işində
ittiham edilənlərin arasında bu ada təsadüf olunmur.
Quba şəhərinin rus əhalisinə gəldikdə isə, Gelovaninin dəstələri Quba
şəhərindən geri çəkilən zaman bütün rusların şəhəri tərk etdikləri, - həm
də “öz iradələri ilə deyil” - çoxsaylı şahid ifadələri ilə təsdiq edilir: “Onlar
özləri ilə rus məmurlarını və erməniləri apardılar. Atışma zamanı ruslardan
və ermənilərdən bir neçə nəfər öldürüldü”; “Şəhərdə yalnız müsəlmanlar