Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
84
nə ilə izah edə bilərsiniz?” sualına cavab tapa bilmirdi. Qubalıların özləri
tərəfindən erməni əsgərlərinə verilmiş bu suala isə belə cavab almışdılar ki:
onlar “türklərin və kürdlərin Türkiyədə və Qafqazda öldürdükləri ermənilərə”,
və ya “Gelovaninin dəstəsi geri çəkilərkən öldürülən Quba ermənilərinə”,
yaxud da “1905-ci ildə müsəlmanlar onlara qarşı çıxış etdiklərinə” görə qisas
alırlar. (255) Bu sonuncu “səbəb” qubalıları xüsusilə hiddətləndirirdi: “Burada,
Qubada 1905-ci ildə bir erməni belə zərər çəkməmişdi”; “1905-ci ildə bizim
Qubada heç bir erməni zərər çəkməmişdi”. (256)
Amazaspın dəstəsindən olan gəlmə erməni əsgərlərinin müsəlmanlara
qarşı hədsiz vəhşiliklərlə bağlı göstərdikləri “səbəblərinin” tam əsassızlığı
özü-özlüyündə aydın olsa da, bu məsələyə “öz ermənilərinin” münasibəti
qubalılarda xüsusi qəzəb doğururdu: “Məscidin qarşısında mən Quba
ermənisi Arutyun Mirzəcanovla rastlaşdım, o mənə dedi ki, əgər ermənilər
yüz qat artıq müsəlman öldürsələr belə, yenə də müsəlmanların ermənilərə
etdiklərinə çata bilməzlər”. (257)
Bununla bərabər Quba müsəlmanlarının ermənilərə qarşı münasibəti
haqqında konkret nümunələr göstərilirdi: “Mən öz evimdə ləzgilərdən qor-
xan dörd erməni və üç rus gizlətmişdim”; (258) “Mənim ərazimdə erməni
kəndi Kilvar yerləşir. Bu kənd nə təsvir edilən hadisələrədək, nə də sonra
müsəlmanlar tərəfindən hücuma məruz qalmamışdır, bu kəndin bir sakini
belə zərər çəkməmişdir, ermənilərdən müsəlmanlar tərəfindən bir kibrit belə
oğurlanmamışdır”; (259) “Bəzi qara fikirli adamlar ermənilərə hədə-qorxu
gələndə, biz onları müdafiə etdik və onlar təhlükəsizlik məqsədilə təcrid
edildikdə və etibarlı mühafizə altında həbsxana binasında yerləşdirildikdə, biz
onlara yemək aparırdıq. Şəxsən mən erməni tacir Mirzə Əmircanova yemək
aparırdım. Onlar, Quba erməniləri isə bizə satqınlıqla cavab verdilər. Məsələ
ondadır ki, onlar həmin hadisələrdən xeyli əvvəl Quba şəhərində olan bütün
daşınan və daşınmaz əmlaklarını satdılar və Qubadan çıxıb getdilər. Biz on-
lardan soruşanda ki, niyə çıxıb gedirsiniz, cavab verirdilər ki, Bakıda yaşamaq
istəyirlər. Biz onların qaçmağının səbəbini yalnız indi başa düşürük: erməni
qardaşlarının bizimlə və bizim şəhərimizlə nə edəcəkləri onlara məlum idi,
və onlar bizə xəbərdarlıq etmədilər”. (260)
Ermənilərin Qubanın dinc, günahsız müsəlman əhalisi ilə nə “etdikləri”
isə heç bir insanlıq anlayışına sığmırdı: “ermənilər evlərin birindən 17 kişini
bayıra çıxardılar və onların hamısını güllələdilər. Bu qurbanlar arasında ata
və oğul da var idi. Oğul bu hadisədən bir həftə əvvəl evlənmişdi. Ermənilər
onu öldürmək istədikdə, atası onlara min rubl pul təklif etdi ki, oğlana rəhm
etsinlər və oğlunun əvəzinə onu öldürsünlər. Ermənilər pulu aldılar, sonra
atasının gözü qarşısında oğlunu, daha sonra isə atanı öldürdülər”;
“ErmənilərƏli-PaşaKərbəlayıMəhərrəmoğlundanpul vəqızlarıngətirilməsini
əmr etdilər və onların əmrini yerinə yetirilmədiyinə görə Əli-Paşanın gözü