Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
88
hadisənin baş vermədiyi nəzərə alınarsa, bu 200 nəfər yəhudinin fəaliyyəti,
o cümlədən onların 27 nəfərin öldürülməsi aksiyasında iştirakı haqda hər
hansı bir fakta təsadüf edilmir. 8-10 gündən sonra “ləzgilərin dəstəsi şəhərə
yaxınlaşdı və zorakı qoşunu qovmaq üçün şəhəri yəhudi qəsəbəsi tərəfdən
atəşə tutdu. Bolşeviklər pulemyotlardan atəşlə cavab verirdi. Atışma 3
gün davam etdi”. Ləzgilərin təzyiqi altında bolşeviklər şəhəri tərk etməyə
başladılar, və bir çox şahid ifadələrindən, o cümlədən Gelovaninin ifadəsindən
göründüyü kimi, zorlamı, və yaxud, “müstəntiqlər Manuylov və Esmandan
başqa, bütün rus məmurları, əczaçılar və bütün ermənilər könüllü olaraq
onlarla birlikdə çıxıb getdi... Dəstə, ləzgilərlə atışaraq geri çəkilirdi. Dəstənin
önündə bolşeviklər tərəfindən şəhərdən çıxarılmış ermənilər və ruslar gedir-
di. Onlardan M.Kasparov, erməni keşişi, rus keşişi, əczaçı Qolubçin, aksiz
məmuru Poloxnıy, həkim Mixels, meşəbəyi Abrasimov, erməni Aleksandr
Boqdanov, Duxan Poqosov öldürüldü”. (276) Əlbəttə ki, bu, atışma zamanı
ölənlərin tam siyahısı deyildi və şəhər rəisi Ə.b.Əlibəyov bu döyüşlər zamanı
ən azı 70 dinc sakinin öldüyünü qeyd edirdi. Onların arasında yəhudilər ola
bilərdimi? Şübhəsiz ki, ola bilərdi və var idi. Həm də bu artıq Əlibəyovun
yuxarıda çəkdiyi adlardan məlum olur. Həmçinin məlumdur ki, Gelovani ilə
birlikdə bir neçə Quba yəhudisi də çıxıb getmişdir.
İki həftə sonra Amazaspın 3 minlik dəstəsi Qubaya girir və şəhərdə
qətllər və qarətlər başlanır. Yəhudilər özlərini necə aparırlar? “Mən eşitmişəm
ki, Quba yəhudiləri ermənilərə evlər göstərir, ermənilər də onları yandırırdılar”;
“Ermənilərin sözlərinə görə onların dəstəsində üç min nəfərə yaxın adam var
idi. Dəstə yalnız ermənilərdən ibarət idi. Deyirdilər ki, dəstədə həmçinin yerli
və gəlmə yəhudilər də vardı, amma mən onları görməmişəm”. (277)
Quba kəndlərinin bəzi sakinləri də müsəlmanlara qarşı zorakılıq
əməllərində yəhudilərin iştirakı haqqında ancaq eşitdiklərini söyləyirlər:
“Biz bolşevikləri görməmişik, amma görənlər danışırdılar ki, onlar yalnız
erməni və yəhudilərdən və bir neçə nəfər rusdan ibarət idilər, kəndləri an-
caq ermənilər yandırırdılar”; “Mən dəstəni yaxın məsafədən görməmişəm
və orada olanlardan heç kimi tanımadım, ad da çəkə bilmərəm. Dəstədə
ermənilərdən başqa rus və yəhudilərin də olduğunu deyə bilmərəm”. (278)
Lakin, Nügədi cəmiyyətinin starşinası Rüstəm Fileydan oğlu artıq
birmənalı şəkildə təsdiq edir ki: “Quba şəhəri talan edildikdən sonra bizim
kəndə erməni və yəhudilərin piyada və atlı dəstəsi gəldi. Onlar sakinləri
qarət etməyə başladılar və qarət etdiklərini furqonlara doldurub apardılar.
Müqavimət göstərənləri ölümlə hədələyirdilər...”. (279) Alpan cəmiyyətin-
dən Digah kəndinin 60 yaşlı sakini Ömər Şıx Kərim oğlu hətta onların
adlarını çəkir: “... ermənilər Quba şəhərini ikinci dəfə talan edərkən, oradan
bizə əksəriyyəti erməni və yəhudilərdən ibarət olan böyük bir qoşun dəstəsi
gəlmişdi. Biz hamımız qaçıb dağılışdıq, yalnız üç qoca və iki qarı qaldı ki,