onları da öldürdülər. Erməni və yəhudilər bizim kəndimizi darmadağın

etdilər: 2-3 evdən başqa bütün evlərə od vurdular, kənddə ümumilikdə

84 ev vardı, məscidi və Quranı da yandırdılar... Bizim kəndimizi ermənilər

iki dəfə talan etmişdilər: birinci dəfə Qusara gedərkən, ikinci dəfə isə geri

qayıdarkən. Mən bu dəstədə çoxlu Quba yəhudilərini, məsələn, Daniil Yov

oğlunu və yalnız üzdən tanıdığım başqalarını gördüm...”. (280)

Quba şəhər rəisi Ə.b.Əlibəyov də yəhudilərin qarətlərdə və

müsəlmanlara qarşı zorakılıqlarda iştirakını birmənalı olaraq təsdiq edirdi:

“Ermənilərlə yanaşı olaraq dəstədə olan ruslar və yəhudilər də göstərilən

azğınlıqları törədirdilər”. (281)

Sənədlərdən götürülmüş bu parçalardan nə nəticə çıxarmaq olardı?

Əlbəttə ki, Qubanın yəhudi əhalisi Şamaxı malakanları kimi, özlərinin

müsəlman həmyerlilərinə qarşı çıxış etməmişlər, bununla belə Qubanın

yəhudi cəmiyyətinin bəzi nümayəndələrinin ermənilərlə birlikdə Quba

qəzasının müsəlman əhalisinə qarşı zorakılıq aktlarında iştirak etdikləri

qubalıların şahid ifadələri ilə təsdiq edilir.

Qubada həmin günlər baş vermiş hadisələr haqqında daha geniş və

həqiqətəuyğun təsəvvür yaradan Əli Abbas bəy Əlibəyovun şəhadətində

Quba yəhudilərinin taleyi ilə bağlı çox mühüm bir məlumat verilir və şəhərin

çoxsaylı yəhudi cəmiyyətinin Amazaspın Qubadan çıxıb getdiyi ərəfədə

özləri üçün, mümkündür ki, o qədər də düzgün olmayan bir qərar qəbul et-

diyi aydınlaşır: “9-cu gün, mən öldürülmüş insanların cəsədlərinin torpağa

tapşırılmasına icazə verilməsi xahişi ilə Amazaspın yanında olanda, o mənim

yanımda aşağıdakı sözlərlə yəhudilərə müraciət etdi: “Bir saat sonra və ya bu

gecə sizin başınıza bəlalar gələcək, çünki müsəlmanlar və ləzgilər sizə hücum

edəcək və sizi doğrayacaqlar”. Yəhudilərin arasında çaxnaşma düşdü və on-

lardan 6 min nəfərə qədəri şəhəri tərk etdi və ermənilərlə çıxıb getdi”. (282)

Ə.b.Əlibəyov tərəfindən verilən bu şəhadət 1918-ci il mayın 16-da Xaç-

maz stansiyasından Dərbənd istiqamətində yola çıxmış qırmızı batalyonların

ümumi dəstə komissarı Kasradzenin məruzəsindəki məlumatla təsdiq olunar:

“Biz Xaçmazdan geri çəkilərkən yəhudi kütlələrinin qorxu içərisində Qubadan

və digər kəndlərdən qaçdığının şahidi olduq. Onlar ayaqyalın, əldən düşmüş

vəziyyətdə, açıq səma altında, palçıq içində sığınacaq taparaq istər-istəməz

yatalaq, çiçək və digər xəstəliklərin epidemiya ocağına çevrilmişdilər”. (283)

Həqiqətən Qubanın yəhudi əhalisini “müsəlman və ləzgilər” tərəfindən

təhlükə gözləyirdi? Qubanın və qəzanın müsəlman əhalisinin Quba hadisə-

lərindən əvvəl, həmin dövrdə, və ya sonra yəhudilərə qarşı yönələn hər

hansı niyyətləri ilə bağlı nəinki sənəd, hətta işarə belə yox idi. 1917-ci ilin

payızından başlayaraq Ə.b.Zizikskinin hərbi birləşmələrinin qəzanın bütün

əhalisini qorxuda saxlayan quldur dəstələrinə qarşı apardıqları əməliyyatları,

bu dəstələrdə cəbhədən qayıtmış yəhudilər və ya ermənilər də olduğuna

1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman

əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi