Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
90
görə, qətiyyən qəzanın yəhudi, yaxud erməni əhalisinə qarşı çıxışlar kimi
səciyyələndirməkolmazdı, çünki həminəməliyyatlar eyni dərəcədəmüsəlman
quldurlara qarşı da aparılırdı. Əslində isə həmin quldur dəstələrinin bir çoxu
öz tərkibinə görə beynəlmiləl idi və bu məqam M.C.Bağırovla bağlı yuxarıda
gətirilən sənədlərlə də təsdiq olunur.
Nəzərə almaq lazımdır ki, Amazaspın dəstəsi getdikdən sonra Quba-
da və ümumən qəzada yenidən, bu dəfə “gürcü” çaları ilə - Caparidzenin
göndərdiyi gürcü zabitləri tərəfindən Sovet hakimiyyəti bərpa edilmişdi və
həmin dövrdə hər hansı etnik zəmində qarşıdurmalar, xüsusən də yəhudilərə
qarşı hər hansı qiyam baş verməmişdi. 1918-ci il iyul ayının sonunda
bolşevik hakimiyyəti yıxıldıqdan sonra, yeni hakimiyyət şəhərin əsasən rus
və yəhudilərdən ibarət olan hakim strukturlarının nümayəndələri ilə birlikdə
qəzada ümumi vəziyyətə nəzarət etməkdə davam edən Əli bəy Zizikski,
Həmdulla Əfəndi, Möhübəli Əfəndi və digər nüfuzlu müsəlman xadimləri
ilə də razılığa gələ bilir. Qubada sakitlik və sabitlik Azərbaycan Demokratik
Respublikasının hakimiyyəti qurulduqdan sonra da davam edir.
1918-ci ilin dekabrında A.F.Novatskinin rəhbərlik etdiyi FTK istintaq
qrupu Quba şəhərində işə başlayır və həm hakimiyyət strukturlarına, həm də
əhaliyə müraciət edərək erməni quldur dəstələri tərəfindən Quba şəhəri və
qəzasının dinc əhalisinə qarşı edilmiş zorakılıq halları haqqında onlara məlum
olan faktları Komissiyaya bildirməyi xahiş edir. Sənədlərdən göründüyü
kimi, Komissiya yalnız müsəlmanları deyil, digər xalqların nümayəndələrini
də - “müsəlman əhalisinə qarşı heç bir zorakılıq törətməmiş, və erməni
quldur dəstələrinin Quba şəhərinə basqını, onu talan etməsi və bu şəhərin
müsəlman əhalisi üzərində zorakılıqlar törətməsi haqqında məlumat verə
biləcək” – sakinləri, o cümlədən şahid qismində dindirmək fikrində idi. (284)
Nümunə üçün göstərmək olar ki, Bakıda mart hadisələri zamanı zərərçəkmiş
qismində FTK-ya digər millətlərdən yalnız ruslar, yəhudilər, polyaklar, gürcülər
deyil, hətta ermənilər də müraciət edirdi və Komissiya üzvləri müsəlmanlarla
birlikdə onların da bütün şəhadətlərini sənədləşdirirdilər. (285) Lakin, FTK-nın
sənədlərindən göründüyü kimi, istintaq qrupunun Qubada olduğu bütün
müddət ərzində Qubada yaşayan, və ya artıq Qubaya və yaxud öz kəndlərinə
qayıtmış yəhudi əhalisindən heç kim özlərinə qarşı hər hansı zorakılıq
halı, yaxud dəymiş zərər haqqında Komissiyaya heç bir ərizə ilə müraciət
etməmişdi. İstintaq işində “erməni quldur dəstələrinin şəhərə basqını zamanı
yaralanmış və şikəst edilmiş şəxslər” haqqında yalnız bir sənəd - Quba şəhəri
2-ci hissəsinin pristavı Məmmədbəyov tərəfindən təqdim edilmiş və 6 nəfər
Quba yəhudisinin: Avraam Avşalumovun, Nuri Raxamilin, Rafael İsrail Nafşalın,
Qurşum Peaxın, Zaxarya Nisimin, Şulum İsxayın adlarının sadalandığı bir siyahı
var idi. Lakin həmin şəxslərin hansı şəraitdə, nə zaman və kim tərəfindən
yaralandığı və ya şikəst edildiyi göstərilmirdi”. (286)