91
Beləliklə, FTK-nın sənədlərindən irəli gələrək, yuxarıda göstərilən
bütün halları, habelə ayrı-ayrı Quba yəhudilərinin ermənilərlə əməkdaşlığı
faktlarını nəzərə alaraq, belə nəticəyə gəlmək olar ki, Quba qırğınları zamanı
müsəlmanlardan fərqli olaraq, yəhudilər bilavasitə qırğın obyekti olmamışlar
və ola da bilməzdilər. Onlar nə erməni quldur dəstələri tərəfindən, nə də
müsəlman və ləzgilərə qarşı görünməz vəhşiliklər törətmiş Amazaspın
həyasızcasına qorxutduğu kimi, “müsəlman və ləzgilər” tərəfindən, zorakılığa
məruz qalmamışlar. Burada bir məqam da nəzərə alınmalıdır ki, bolşeviklərin,
o cümlədən Bakı Soveti Komissarları arasında yəhudilər az deyildi və yəhudi
əhalisinə qarşı hər hansı zorakılıq əməlləri ermənilərə bağışlanmazdı. Quba
hadisələri zamanın şəhərin yəhudi əhalisi də itkilər vermişdi. İstər Gelo-
vaninin dəstələri şəhərdən geri çəkilərkən, istərsə də Amazaspın quldur
birləşmələrinin üç tərəfdən şəhərin top atəşinə tutulması ilə müşayiət olu-
nan Qubaya hücumu zamanı yəhudi əhalisinin də ayrı-ayrı nümayəndələri
həlak olmuşdu. Yəhudilərin Qubadan kütləvi surətdə qaçmasını isə, yəqin ki,
yaşadıqları yerlərdə baş verən bütün qiyam və iğtişaşlar zamanı bir qayda
olaraq günahsız qurbana çevrilən yəhudi xalqının qəlbində onilliklər boyu
kök salmış qorxu hissi ilə izah etmək olardı.
Bu baxımdan təkcə Qubada baş vermiş məlum hadisələr zamanı
həlak olmuş yəhudilər deyil, qırmızı komissar Kasradzenin təsvir etdiyi kimi,
sərgərdanlıq zamanı xəstəlikdən, aclıqdan və əziyyətdən ölmüş yüzlərlə digər
yəhudi qubalılar da öz həmyerliləri – müsəlman qubalılar kimi ermənilərin
təcavüzkar millətçilik siyasətinin qurbanları sayılırlar.
* * *
Amazaspın erməni dəstələri Qubadan çıxıb getdikdən sonra şəhər
daha böyük təhlükə ilə – xəstəliklər və epidemiyanın başlanması ilə üzləşdi.
Şəhərin küçə və məhəllələri, evləri və həyətləri eybəcər hala salınmış və
doğranmış minlərlə kişi, qadın və uşaq cəsədləri ilə – Amazaspın dəstələrinin
hücumunun həm ilk, həm də sonrakı günlərdə öldürülmüş və ölümün
haqladığı yerdə də qalan və çürüməyə başlayan meyitlərlə dolu idi.
Artıq yuxarıda qeyd edildiyi kimi, şəhər rəisi Ə.b.Əlibəyovun qətlə
yetirilənlərin meyitlərinin dəfn edilməsinə icazə ilə bağlı bütün müraciət-
lərinə Amazasp rədd cavabı verirdi. Meyitin uzun müddət torpağa
tapşırılmaması müsəlmanlıqda günah sayıldığından, ola bilsin ki, “qisas al-
maq üçün göndərilmiş” “erməni xalqının qəhrəmanı” müsəlmanları bu yolla
da “cəzalandırmaqdan” xüsusi zövq alırdı. (287)
Qubalıların verdikləri ayrı-ayrı ifadələrdən görünür ki, ermənilər
tərəfindən qətlə yetirilmiş şəhər sakinlərini qırğınların yalnız dördüncü günü
dəfn etməyə başlayırlar: “meyitlər dörd gün küçələrdə, evlərdə və həyətlərdə
1918-ci il Quba hadisələri – Azərbaycanın müsəlman
əhalisinin kütləvi qırğını planlarının tərkib hissəsi kimi