Quba. Aprel-may 1918-ci il. Müsəlman qırğınları sənədlərdə
92
atılıb qalmışdı. Meyitlərin çürüməsindən şəhəri dəhşətli üfunət bürümüşdü.
Dördüncü gün elə bil ki, bir qədər sükut və sakitlik çökdü, hətta meyitləri
basdırmağa başladılar”. (288)
Görünür, məhz bu səbəb – çürüməyə başlayan meyitlərdən şəhərə
yayılan üfunət iyi Amazaspı öldürülmüş insanların dəfninə icazə verməyə va-
dar edir: “Dördüncü gün carçılar qışqırmağa başladılar ki, müsəlman kişilər
qollarında ağ sarğı ilə qətlə yetirilənlərin meyitlərini basdırmağa çıxsınlar.
Çox adam çıxdı, lakin daha evə qayıtmadılar, çünki ermənilər tərəfindən
güllələnmişdilər. Biz yenidən gizləndik. Meyitlər ermənilər gedənədək
küçələrdə qaldı. Qətlə yetirilənlərin əksəriyyəti qadınlar və uşaqlar idi.
Çoxlarının başı kəsilmişdi”. (289)
Qətlə yetirilənləri qırğınlar davam edən günlərdə basdırmaq çox nadir
hallarda mümkün olurdu. Məsələn, ölümdən yaxa qurtarmış bəzi sakinlər
qohumlarından xəbər tutmaq üçün bir təhər onların evlərinə keçməyə
müvəffəq olarkən çox vaxt bütün ailə üzvlərinin qətlə yetirildiyini görür və
onları elə həyətlərində dəfn edirdi. (290)
Beləliklə, istisna təşkil edən ayrı-ayrı hallar nəzərə alınmazsa, minlərlə
qubalıların cəsədi bir neçə gün dəfn olunmamış qalır.
Quba faciəsi qurbanlarının kütləvi surətdə torpağa tapşırılması da
məhz bu səbəblə – şəhərdə yaranmış fəlakətli vəziyyətlə izah olunur və bu
hal, bir sıra sakinlər, xüsusilə də hər mərhum üzərində dəfn ayinlərini həyata
keçirməyəmacal tapmayan şəhər mollaları tərəfindən təsdiq olunur. Məsələn,
“qətlə yetirilənləri dəfn edən mollaların ifadələrinə görə, onlar torpağa 2800
cənazə tapşırıblar”. (291) Şəhərin 1-ci hissəsinin məhəllə mollası Molla Şıx
Hüseyn Axundzadənin şəhadətinə görə, o, təkcə öz məhəlləsində 300 nəfərə
qədər qətlə yetirilmiş insanı dəfn etməli olmuşdu: “Bir çox meyitlər xəncərlə
eybəcər hala salınmışdı: əlləri, burunları, sifətləri şaqqalanmışdı”. (292)
Quba şəhərinin 2-ci məhəlləsinin mollası Musa Rza Əsgərzadə, şəhərin bu
hissəsində “tüfənglərlə və xəncərlərlə qətlə yetirilənlərin sayının 250 nəfər...,
qorxudan ölənlərin sayı 300, ümumilikdə isə 550 nəfər olduğunu” göstərərək,
onu da əlavə edirdi ki: “cəsədlər ... 5 gün küçələrdə yığışdırılmamış qalmışdı.
Sakinlər onları bir araba ilə daşıyır və 5 cəsədi bir yerdə dəfn edirdilər”. (293)
Şəhərin digər hissələrində, o cümlədən 3-cü və 4-cü məhəllələrdə, habelə
yəhudi qəsəbəsində qətlə yetirilənlərin sayı haqqında isə dəqiq məlumatlar
yox idi.
Qətlə yetirilənlərin dəfn olunması haqqında ayrı-ayrı cüzi məlumatların
olmasına baxmayaraq, şahid ifadələrində həlak olmuş qubalıların ha-
rada, dəqiq olaraq şəhərin hansı hissələrində torpağa tapşırıldığı demək
olar ki, göstərilmir. Yalnız Bakıda yaşayan qubalı Abbas bəy Balabəy oğlu
Həsənbəyov qeyd edir ki: “Mən Qubada müsəlmanlara tutulan qanlı divanın
bütün təfərrüatlarını öyrəndim, qəbiristanlığı ziyarət etdim və orada 300-